Таал-таал эмээхсин

2 мүн

Оҕолору кытта билсиһии.

Күүтүллүбэтэх кэм (сюрпризный момент)

Сүрүн чааһа —
16 мүн.

Музыка тыаһыыр. Оҕолор музыканан залга киирэллэр.

Үтүө күнүнэн, оҕолор!

Төгүрүччү тураммыт миигин кытта билсиһиэххэ.

Мин аатым Сардана Михайловна, «Улыбка» уһуйаантан эһигини кытта билсиһэ, оонньуу, дьарык ыыта кэллим. 

Дорообо, күөх халлаан!

Дорообо, саһархай кун!

Дорообо, күндү доҕорум! 

Үтүө сарсыарданан эҕэрдэ!

• Оҕолоор, эһиги остуоруйа истэргитин сөбүлүүгүт дуо?

Хаардаах, муустаах кыһыҥҥы айылҕалаах ханнык остуоруйалары билэҕитий? (Таал-таал Эмээхсин)

• Саамай сөп, мин эһиэхэ бүгүн “Таал-таал эмээхсин” туһунан остуоруйа кэпсиэҕим. 
• Былыыр-былыр, биһиги хос-хос эһээлэрбит, эбээлэрбит кыра оҕо эрдэхтэринэ, олорбута эбитэ үһү Таал-Таал эмээхсин. 

Таал-таал эмээхсин киирэн кэлэр (сюрпризный момент). 

• Оҕолоор, Таал-таал эмээхсин бэйэтинэн киирэн кэллэ дии. 

Таал-таал эмээхсин күөлгэ ойбонтон уу баһа киирэр, хатыыскалыыр уонна охтон түһэр. 

1. Таал-таал эмээхсин: 

— Оо айа да айа, халтарыйан охтон  түстүм дии… Ким миэхэ көмөлөһүөй, ээ биллим… 

— Муус муус бэрткин дуо?

— Муус-муус бэрдим ханна барыай?  (проекторга муус ойуута көстөр, саҥарар)

— Муус-муус бэрт буолларгын, мин сорудахпын толоруон буолаарай (кэмбиэргэ сорудах биэрэр) 

— Оҕолоор, Таал-таал эмээхсин биэрбит сорудаҕын толорорго миэхэ көмөлөһүөххүт дуо? (проекторга муус  ойуута көстөр, көрдөһөр)

Иитээччи:

• Оҕолоор, мууска көмөлөһөбүт дуо? 

(оҕолор эппиэттииллэр)

Биһиги көмөлөстөхпүтүнэ эрэ, Таал-таал эмээхсиммит муустан босхолонуо.

Сорудах: Муус уонна хаар уратылара уонна майгыннаһар өрүттэрэ тугуй?

Чинчийии “Муус уонна хаар”

Опыт: Хаары уонна мууһу палочканан анньан көрөбүт. 

• Оҕолоор, хаары палочканан анньан көрөбүт, хаар хайдаҕый? (сымнаҕас)  
• Мууһу анньан көрөбүт, муус хайдаҕый? (кытаанах) 
• Оҕолоор, хаар хайдах дьуһуннээҕий, онтон муус?  
• Муус дьэҥкир эбит. 
• Дьэҥкир диэн хайдаҕый? (курдат көстөр)
• Ол аата курдат көстөрү “дьэҥкир” диибит, хатылаатыбыт эрэ “дьэҥкир” 
• Майгынныһар өрүттэрэ тугуй? (Иккиэн тымныылар, ууллаллар) 

Түмүк:  Ол аата уратылара: хаар – сымнаҕас, маҥан, онтон муус – кытаанах, дьэҥкир.

Майгыннаһар өрүттэрэ: Иккиэн тымныылар уонна ууллаллар 

Оҕолор:

Муус-муус биһиги эн сорудаххын толордубут. 

Таал-таал эмээхсин:  Муус-муус бэрт-бэрт эбиккин да, күн-күн тоҕо уулларарый?

• Күн-күн бэрдэ бэрт буоллаҕа (муус эппиэттиир) 

• Таал-таал эмээхсин: 
• Күн-күн бэрткин дуо?

Күн-күн бэрдим ханна барыай (проекторга күн көстөр, саҥарар)

Күн-күн бэрт буолларгын, мин сорудахпын толоруон буолаарай (сорудах биэрэр) 

— Оҕолоор, Таал-таал эмээхсин биэрбит сорудаҕын толорорго миэхэ көмөлөһүөххүт дуо? (проекторга күн көрдөһөр)  

Иитээччи:

• Оҕолоор, күҥҥэ көмөлөһөбүт дуо? 

(оҕолор сөбүлэһэллэр)

Сорудах: Күн сардаҥатын курдук ким түргэний, сымсаный?

“Күн сардаҥалара” — хамсаныылаах оонньуу  

• Оҕолоор, учуонайдар быһаарбыттарынан, күн сардаҥалара сиргэ 8 мүнүүтэнэн кэлэр эбит. 

• Билигин биһиги “Күн сардаҥалара” — хамсаныылаах оонньууну оонньуохпут. 

• Бары остуол тула төгүрүччү турдубут уонна оонньуу быраабылатын болҕойон истэбит. Эһиги иннигитигэр күн ойуута уонна саһархай ленточкалар, күн сардаҥалара, сыталлар. Музыка холбонуоҕа, оччоҕуна күн эргииринэн остуол тула атаххыт төбөтүгэр сүүрэҕит, музыка тохтоото да, биирдии ленточканы хаба тардан ылыахтааххыт. Хас оонньуу аайы биирдии ленточканы көҕүрэтэн иһэбин,  ким “күн сардаҥата” суох хаалбыт оҕо оонньууттан туоруур. Бүтэһиккэ соҕотох хаалбыт оҕо күн сардаҥатын курдук түргэн-тарҕан, сымса, болҕомтолоох буолан кыайыылаах тахсар.  

Оҕолор:

• Күн-күн биһиги эн сорудаххын толордубут. 

• Таал-таал эмээхсин:  Күн-күн бэрт-бэрт эбиккин да, былыт-былыт тоҕо хаххалыыр?

• Былыт-былыт бэрдэ бэрт буоллаҕа (күн эппиэттиир) 

• Таал-таал эмээхсин: 
• Былыт-былыт бэрткин дуо?

Былыт-былыт бэрдим ханна барыай (проекторга былыт көстөр, саҥарар)

Былыт-былыт бэрт буолларгын, мин сорудахпын толоруон буолаарай (сорудах биэрэр) 

— Оҕолоор, Таал-таал эмээхсин биэрбит сорудаҕын толорорго миэхэ көмөлөһүөххүт дуо? (проекторга былыт көрдөһөр)  

Иитээччи:

• Оҕолоор, былыкка көмөлөһөбүт дуо? (оҕолор сөбүлэһэллэр)

• Оҕолоор, кыһын  таһырдьа былыттаах күн буоллаҕына туох түһэрий? (Хаар)

Биһиги сорудахпыт: “ХААР” диэн тыл хас дорҕоонтон турарын быһаар, фишканан бэлиэтээ.

• Эһиги фишканан үлэлиигит дуо, оҕолоор?
• Билигин биһиги “хаар” диэн тылы ырытыахпыт, онтон дорҕооннорун фишканан бэлиэтиэхпит. 
• Оҕолоор, болҕойон истиҥ эрэ, “хаар” (санарабын). 
• “Хаар” диэн тыл иннигэр ханнык дорҕоон иһиллэрий? Бүтэй дорҕоон дуу, аһаҕас дорҕоон дуу?
• Онтон ортотугар ханнык дорҕоон иһиллэрий? “Хаар” (санарабын). 

Уһун аһаҕас дуу, кылгас аһаҕас дуу? (уһун аһаҕас дорҕоон) 

• Тыл бүтэһигэр ханнык дорҕоон иһиллэрий? “Хаар” (саҥарабын)  Бүтэй дорҕоон дуу, аһаҕас дорҕоон дуу? (Бүтэй) 
• Чэ, эрэ оҕолоор, биһиги “хаар” диэн тылы ырыттыбыт, аны билигин фишканан бэлиэтиибит. 
• Оҕолоор, экраны болҕойон көрдүбүт уонна бэрэбиэркэлэнэбит, төһө сөпкө фишканан бэлиэтээбиппитин.
• Ханнык тылы ырыттыбыт оҕолоор? (хаар диэн эппиэттииллэр)

Оҕолор:

• Былыт-былыт биһиги эн сорудаххын толордубут. 

Таал-таал эмээхсин:  Былыт-былыт бэрт-бэрт эбиккин да, тыал-тыал тоҕо кыйдыырый?

• Тыал-тыал бэрдэ бэрт буоллаҕа (былыт эппиэттиир) 
• Таал-таал эмээхсин: 
• Тыал-тыал бэрткин дуо?

Тыал-тыал бэрдим ханна барыай (проекторга былыт көстөр, саҥарар)

Тыал-тыал бэрт буолларгын, мин сорудахпын толоруон буолаарай (сорудах биэрэр) 

— Оҕолоор, Таал-таал эмээхсин биэрбит сорудаҕын толорорго миэхэ көмөлөһүөххүт дуо? (проекторга тыал көрдөһөр) 

Иитээччи:

• Оҕолоор, тыалга көмөлөһөбүт дуо? (көмөлөһөбүт)

Сынньалаҥ мүнүүтэ. 

Сорудах:  Тыалы хамсанан көрдөр. 

Тыал музыката тыаһыыр.

Иитээччи: 

• Оҕолоор, төгүрүччү турдубут.
• Билигин биһиги тыал буоламмыт мастары хамсатыахпыт.

Биһиги илиилэрбит — лабаалар! (хатылатабын)

систэрбит —  умнастар! (хатылатабын)

атахтарбыт —  силистэр! (хатылатабын)

Оҕолоор, мин кэннибиттэн тыал тыаһын, хамсаныылары үтүктэбит. 

Кыра тыалчаан түстэ. Салгыны муннубутунан ылабыт, “с” дорҕоону оргууйдук сыыгынаан таһаарабыт. 

Тыалбыт улам-улам күүһүрдэ…

Тыалбыт сыыйа намтаата… 

Тыалбыт уурайда. 

Таас хайабыт көһүннэ. 

Оҕолор:

• Тыал-тыал биһиги эн сорудаххын толордубут. 

Таал-таал эмээхсин:  Тыал-тыал бэрт-бэрт эбиккин да, таас-таас хайа тоҕо хаххалыыр?

• Таас-таас хайа бэрдэ бэрт буоллаҕа (тыал эппиэттиир) 

• Таал-таал эмээхсин: 
• Таас-таас хайа бэрткин дуо?

Таас-таас хайа бэрдим ханна барыай (проекторга таас хайа көстөр, саҥарар)

Таас – таас хайа бэрт буолларгын, мин сорудахпын толоруон буолаарай (сорудах биэрэр) 

— Оҕолоор, Таал-таал эмээхсин биэрбит сорудаҕын толорорго миэхэ көмөлөһүөххүт дуо? (проекторга таас хайа көрдөһөр)  

Иитээччи:

• Оҕолоор, Таас-таас хайаҕа көмөлөһөбүт дуо? (оҕолор сөбүлэһэллэр)

Сорудах: “Хаар кыырпаҕа” мандала оҥор.

Бытаан мандала музыката холбонор. 

Оҕолоор, билигин биһиги “хаар кыырпаҕа”  диэн мандала оҥоруохпут. 

Мандала – диэн бу санскрит тылыттан “төгүрүк”, “киин”, “саар”, “орбита” диэн суолталаах, ол эбэтэр “төгүрүк иһигэр ойуулааһын, уруһуйдааһын”

• Оҕолоор, ханнык матырыйаалынан мандала оҥороргутун бэйэҕит талаҕыт. 

Биһиги билигин пластилиҥҥа эбэтэр туустаах тиэстэҕэ хаар кыырпаҕа мандала оҥоруохпут. 

• Оҕолоор, экраны болҕойон көрдүбүт эрэ уонна миигин кытта тэҥҥэ хаар кыырпаҕын оҥоробут.
• Бастаан палочканан бэчээт ууран уһаты көнө сурааһын оҥоробут, онтон палочканан бэчээт ууран аны туора көнө сурааһын оҥоробут. Эһиэхэ маннык ойуу тахсыахтаах (экраҥҥа ойуута тахсар)
• Онтон хаппаҕы ылан бэчээт ууран төгүрүк ойууну оҥоробут. Маннык ойуу тахсар (экраҥҥа ойуута  көстөр).  
• Бэчээттээбит уһаты, туора сурааһыннарбытыгар палочка төбөтүнэн бэчээт ууран кыра кэрчиктэри оҥоробут. 
• Хаар кыырпаҕын ойуута таҕыста экраҥҥа ойуута  көстөр).  
• Онтон хааргыт кыырпаҕын бэйэҕит сөбүлүүр, талан ылбыт матырыйаалгытынан (оҕуруоларынан эбэтэр маннай курууппанан) сурааһыннары батыһыннаран киэргэтэҕит.
• Биһиэхэ маҕан хаар кыырпаҕа таҕыста.  

Оҕолор: 

Таас-таас хайа биһиги эн сорудаххын толордубут.

Таал-таал эмээхсин:  Таас-таас Хайа бэрт-бэрт эбиккин да, киһи-киһи тоҕо эйигин кыайар?

• Киһи-киһи бэрдэ бэрт буоллаҕа (таас хайа эппиэттиир) 

Таал-таал эмээхсин:  Киһи-киһи оччотугар миигин быыһаа (көрдөһөр уонна илиитин уунар). 

Таал-таал эмээхсин махтанар.

Оҕолору кытта билсиһии, эҕэрдэлэһии, оҕолору кытта ситими олохтооһун

Иитээччи 

оҕолору болҕомтолоох буоларга, чуумпуран истэргэ иитэр.

Иитээччи оҕолор болҕомтолорун тардар

Муус уонна уу дьайыыларын тэҥнээн көрүүгэ опыт ыытыы. Холбоһон үлэлээн ситиһиилээхтик түмүккэ кэлэллэрин тэрийии

Оонньуу ис-хоһоонун билиһиннэрэр, оҕолор үөрэ-көтө оонньуулларын тэрийэр

Иитээччи оҕоҕо хаар диэн тыл хас дорҕоонтон турарын чиҥэтэр. Фишкаларынан үлэлэтэр  

Иитээччи оҕолору сөпкө тыыны ылан  тыал үрэр тыаһын   хамсаныыны кытта тэҥҥэ хайдах оҥороллорун,   быһаарар, көрдөрөр, 

Иитээччи оҕолорго мандала өйдөбүлүн быһаарар, ыарырҕатар оҕоҕо көмөлөһөр 

Иитээччи оҕолору кытта бииргэ Таал-таал эмээхсини туруорар. 

Төгүрүччү

тураллар. Эҕэрдэлэһии.

Биирдии-биирдии ааттарын этэллэр.

Оҕолор болҕойон истэн олороллор, ыйытыыларга эппиэттииллэр

Оҕолор болҕойон истэн олороллор.

Сорудаҕы сөпкө толоруу, атын оҕолору, иитээччини кытта холбоһон алтыһыы

Улахан киһи быһаарыытын болҕойон истэн оонньуу быраабылатын сөпкө толоруу, туһааннаах билиини иҥэринии

Сорудаҕы сөпкө толоруу, фишканан үлэ,

атын оҕолору, иитээччини  кытта алтыһыы

Оҕолор тыал үрэр тыаһын “с” дорҕоону оргууйдук сыыгынаан таһаараллар.

илиилэрин хамсаталлар.

ссс – диэн  күүскэ саҥаран тыал үрэр тыаһын үтүктэллэр, уҥа-хаҥас төҥкөйөллөр

тыал намтыыр тыаһын үтүктэллэр, оргууйдук илиилэрин түһэрэллэр. 

Оҕолор экраны көрө-көрө  остуолларга туран эрэ үлэлииллэр. 

Тугу онорбуттарын көрдөрөллөр, ыйытыкка толору эппиэттэри биэрэллэр.

Буолаары турар дьайыыга бэлэм буолуу, холбоһон интэриэһинэйдик үлэлииллэр.

Интэриэс үөскүүр, билиэн-көрүөн баҕарар баҕалара сытыырхайар. 

Интэриэс үөскүүр, билиэн-көрүөн баҕарар баҕалара сытыырхайар. 

Тулалыыр эйгэ туһунан билиилэрин чиҥэтэллэр, сорудах нөҥүө сөптөөх толору эппиэти биэрэллэр, 

тылларын саппааһа хаҥыыр (дьэҥкир).

Интэриэс үөскүүр, билиэн-көрүөн баҕарар баҕалара сытыырхайар, оҕо этэ-сиинэ чэбдигирэр, болҕомтото сайдар.

Оҕо  “хаар” диэн тыл ханнык дорҕооннортон турарын быһаарар, дорҕооннору фишканан бэлиэтиир. Толкуйдуур дьоҕура, болҕомтото сайдар.

Интэриэс үөскүүр, 

Тыал тыаһын фонугар хамсанан оҕо этэ-сиинэ чэбдигирэр, холкутуйар. 

Оҕо илиилэрин, тарбахтарын  былчыҥнара, толкуйдуур  дьоҕура, болҕомтото сайдар.

Бэйэ-бэйэҕэ истиҥник сыһыаннаһаллар.

2 мүн.

— Ханнык остуоруйаны биллибит?

— Ким тугу ордук себүлээтэ?

Оҕолоор, дьарыкпар көхтөөхтүк кыттыбыккытыгар махтанабын уонна эһиэхэ “Таал-таал эмээхсин” остуоруйа кинигэтин бэлэх уунабын.