Сунтаардааҕы 5 нүөмэрдээх «Ньургуһун» оҕо сайдар киинэ
Тиэмэ: «Дорҕооннуун доҕордоһуох»
Толордулар:
Васильева Д.М.
Павлова А.Б.
Сунтаар, 2023
Киириитэ.
Билиҥҥи үйэҕэ оҕо оскуолаҕа киирэригэр бэйэтин сааһыгар сөп түбэһэр билиилээх, толкуйдуур дьоҕура сайдыбыт, тыла-өһө ыраас, хомоҕой буолара ирдэнэр. Бу сайдыылаах кэмҥэ оҕо билиини-көрүүнү тулалыыр эйгэтиттэн, ордук телевизортан, интернеттэн да ылара элбээтэ. Оҕо мантан элбэх билиини ылар. Бу ылбытын үчүгэйин, куһаҕанын быһаарбакка үтүктэн ылыан сөп. Төрөппүт бириэмэтэ суоҕунан оҕо дьонун кытта бодоруһуута, кэпсэтиитэ да аҕыйаабыта, кини тылын саппааһын баайа , саҥарар, кэпсэтэр дьоҕура ситэ сайдыбатаҕа көстөр
Кэнники кэмҥэ кыра саастаах оҕолор дорҕоону чуолкайдык саҥарбат буолуулара үксээтэ. Ордук [с], [л], [р], нууччаттан киирии [з], [ц], [ш], [ж], [щ], сахалыы [5], [һ], [ң], [нь] дорҕооннорго о5олор ыарырҕаталлар. Оҕо дорҕоону чуолкайдык саҥарбат биричиинэтэ араас:
-саҥарар аппарат айылҕаттан итэҕэһэ;
-саҥарар аппарат үчүгэй эрээри, былчыҥа кыайан сайдыбатаҕа;
-саҥарарыгар уоhун, тииhин, тылын сыыhа туттара, хамсатара;
Оҕо 5 сааһыгар төрөөбүт тылын дорҕооннорун барытын сөпкө саҥарар буолуохтаах. Сатаан саҥарбат түбэлтэтигэр логопед көмөтө ирдэнэр.
Сорохтор оҕо анаан дьарыктаныыта да суох, бэйэтэ сылдьан эрэн син чуолкайдык саҥара үөрэнэр диэн сыыһа өйдөбүлү тутуһаллар. Иитээччилэр, төрөппүттэр оҕону чуолкайдык саҥарарга бириэмэтин аһарбакка, саҥарар аппаратын үлэтэ муҥутуур түргэнник сайдар кэмигэр, үөрэтэр чэпчэки. Чуолкайа суох саҥарар оҕону кэнники көннөрөр уустук, сороҕор кыаллыбат даҕаны. Сорох чинчийиилэртэн көстөрүн курдук, оҕо тылланыытын дьаалатынан ыытыы, кини уопсай сайдыытын даҕаны бытаардар.
Оҕо төрөөбүт тылын дорҕооннорун сөпкө саҥарарыгар, билэригэр аналлаах иитээччигэ, төрөппүккэ көмө пособия оҥордубут.
Сыала: саха тылын бары дорҕооннорун уонна нууччаттан киирии дорҕооннору арааран истэргэ уонна үчүгэйдик саҥарарга үөрэтии.
Соруктар: — Уос, айах эрчиллиилэрин көмөтүнэн тыл, уос былчыҥнарын сайыннарыы;
— дорҕоону сөпкө саҥарары, көрөн билэри ситиһии;
— дорҕооннору арааран истэр, саҥарар үөрүйэҕи чиҥэтии;
— хоһоон нөҥүө оҕо саҥарар саҥатын сайыннарыы;
Аныгы сайдыылаах кэм ирдэбилинэн оҕо тэрилтэтигэр, ФГОС (федеральный государственный образовательный стандарт) киирбитинэн уларыйыылар киирдилэр. ФГОС ирдэбилинэн оҕону чуолкайдык саҥарарга үөрэтии суолтата улаатта. Оҕо оскуолаҕа киирэригэр бэйэтин сааhыгар сөп түбэhэр билиилээх, толкуйдуур, дорҕоону арааран истэр дьоҕура, саҥарар саҥата сөпкө сайдыбыт, тыла-өhө ыраас, хомоҕой буолара ирдэнэр.
Саха дорҕоонун туруорар ньымалар
h- айаҕы атытан, бэлэс салгыны туруору эҕирийэн баран үрүү;
ҕ- маҥнайгы ньыма: ууну омурдан күөмэйи сайҕаан эрэр курдук дорҕоону таһаарыы;
ҥ -тыл төбөтүн шпателинэн, зонданан өрө көтөхтөрөн, салгыны мурунунан таһаарыы;
дь- дорҕоону ч дорҕоон артикуляциятыгар олоҕуран туруоруохха сөп. Онно тыл төбөтүн таҥалайга сыһыаран баран араарар наада.
Сыыһаны көннөрүү ньыматын суруйарга чэпчэки эрчиллии сыыйа уустугурар бириинсибэ тутуһуллуохтаах. Үлэ хас түһүмэҕин аайы ыйыллыбыт бириинсип хайаан да тутуһуллан иһиэхтээх, ордук анализ-синтез ньыматыгар ол көстүөхтээх…о.э. сүһүөхтүүргэ, дорҕоонунан араарарга, дорҕоону күүскэ эрчийэн саҥарарга (автоматизация), дорҕоонтон тылы таһаарарга. Дорҕоону саҥарыыга- саҥардыыга саҥа саамай наадалаах дорҕоонноро тахсан кэлэллэр уонна хас түһүмэх аайы чиҥэтиллэн иһэллэр. Онон үөрэтиллэр дорҕоону айах, тыл былчыҥа эрчиллэн, сайдан саҥара үөрүйэх буолар. Онон кыра биир дорҕоонтон ситимнээн артикуляция бүтүн кэлимсэ саҥарыы – саҥардыы үөрүйэҕэ үөскүүр.
Бэлэмнэнии түһүмэҕэр: оҕо бары эрчиллиигэ сөптөөх дорҕоону саҥарыы наадатыгар, кини артикуляциятын (ордук тылын), сөпкө тыынан күүскэ салгыны таһаарарын, дорҕоону саҥарар кыаҕын улаатыннара сатыахха наада. Оҕо дорҕоону сөпкө саҥарара, кини саҥатын артикуляциятын кэтээн көрөртөн улахан тутулуктаах. Ол курдук оҕо ш уонна л дорҕоону саҥарарыгар ордук үчүгэйдик көстөр.
Ш дорҕоону сөпкө саҥарарга бастаан тииспит ыспар эбэтэр чугасаһар. Бэлэмнэнии эрчиллиигэ тыл ш дорҕоону саҥарага төһө бэлэмнээҕин бэрэбиэркэлиибит. Ол иһин айаҕа аһаҕас буолан ш дорҕоонун саҥарары кэтээн көрөбүт. Тыл төбөтө таҥалайга сыстар, тиис ыпсыспат, тылы өрө көтө5өн баран чааскы курдук өрө тутан олоробут.
Логопед ньымаҕа эбэн артикуляция бары органы дорҕооннун сүһүөххэ, тылга, этиигэ киллэрэбит. Ол кэнниттэн дорҕоон олоҕун булларарга эрчийии үлэтэ ыытыллар. Манна эмиэ судургуттан уустук үлэҕэ киирии бириинсибэ тутуһуллара наада.
Үөрэхтээхтэр кыра оҕо саҥарар аппарата туспа уратылардааҕын бэлиэтииллэр. Холобура, В.И.Рождественская уонна Е.И.Радина суруйалларынан, оҕо куолайа улахан киhи киэниттэн икки төгүл кылгас, тыла айаҕын иhигэр улахан киhи киэнинээҕэр ордук миэстэни ылар, онон көлөттүгэс эбит. М.Г.Генинг, Н.А.Герман оҕо тылын алын тэhиинэ кылгас уонна үөhээ уоhа аанньа хамсаабат буоларын чорботон бэлиэтээбиттэрэ. Дорҕоон үөскүүрүгэр саҥарар аппарат араас уорганнара кытталлар. Чуолкайдык саҥарыы аппарат үлэтиттэн тутулуктааҕын өйдүүр наада. Оҕо дорҕоону сатаан эппэт түбэлтэтэ араас:
— сорох оҕо саҥарар аппарата айылҕаттан итэҕэс буолар;
— саҥарар аппарата үчүгэй эрээри былчыҥа кыайан сайдыбатах;
— уоhун-тииhин, тылын сыыhа туттара, хамсатара буолар.
Оҕо саҥарар аппаратын уос-айах эрчиллиилэрин нөнүө сайыннарыахха сөп. Ол курдук хас биирдии төрөппүт оҕотун дьарыктыан иннинэ уос-айах эрчиллиилэрин оҥотторуохтаах.
Пособиены айымньылаахтык туһаннахха, үчүгэй түмүгү ситиһиэххэ сөп. Детсад аайы үлэлиир усулуобуйа, о5олор кыахтара атын-атын. Ону учуоттаан, иитээччи манна суруллубут эрчиллиилэри, оонньуулары хайа ба5арар уларытан-тэлэритэн, оҕолору кэрэхсэтэр гына тупсаран туһанарыгар сүбэлиибит. Олохтоох нэһилиэнньэ тылын-өһүн туттан, оҕолорго ордук чугас, өйдөнүмтүө оонньуулары, хоһооннору бэйэтэ айыан эмиэ сөп. Пособие5а, дьиҥэр, дьарыктаныы оҥкула эрэ бэриллэр. Ону иитээччи ыытарыгар бэйэтэ ситэрэн-хоторон биэрэр. Дьарыктаныы бириэмэтин уһатар табыллыбат. Дьарыктыы туран оҕолору ыксатар эмиэ сатаммат. Онон дьарыктаныы матырыйаалын сөрү-сөпкө бүтэрэр гына былаанныахха наада. Дьарыктаныы бүтүүтүгэр тирэх тыллары өссө төгүл этитэр туһалаах.
Инньэ гынан, группа аайы чуолкайдык саҥарарга үөрэтэр уонна грамотаҕа бэлэмниир үлэни күнү көтүпэккэ, утумнаахтык ыытыллыахтаах.
Бу үлэ оҕону чуолкайдык саҥарарга үөрэтии уонна грамотаҕа үөрэнэргэ бэлэмнээһин методикатыгар баар опыкка олоҕуран, маныаха сахалыы детсаттарга ыытыллар үлэ туругун уонна саха тылын дорҕооннорун уратыларын учуоттаан оноһулунна.
Түмүк
Билиҥҥи үйэҕэ оҕо оскуолаҕа киирэригэр бэйэтин сааһыгар сөп тубэһэр билиилээх, толкуйдуур, дорҕоону арааран истэр дьоҕура, саҥарар саҥата сөпкө сайдыбыт, тыла-өһө ыраас, хомоҕой буолара ирдэнэр. Дорҕоону сөпкө саҥарыыны толору баһылааһын оҕо оскуолаҕа киирэн сөпкө ааҕа, суруйа үөрэнэригэр сүрүн оруоллаах.
Оҕо киэҥ билиилээх буолара саҥата сайдыытыттан тутулуктаах, ол иһин оҕо оскуолаҕа киириэн иннинэ саҥарар саҥатыгар, кэпсэтэр дьоҕуругар улахан болҕомто ууруллуохтаах. Ол иһин төрөппүтү кытта ситимнээх үлэ барыахтаах.
Туһаныллыбыт литература:
- Васильева К.И., Алексеева А.П. Кэнчээри: Стихи, рассказы, сценарии, песни/Художник И. Пестряков.- Якутск: Бичик, 2013.-104с.
- Илларионова В.С. Тыл сайдыытыгар уопсай хаалыылаах оҕону иитии уонна көннөрөн үөрэтии программата.- Дьокуускай: 1995.
- Каратаев И.И. Оҕону чуолкайдык санарарга үөрэтии уонна грамотаҕа үөрэнэргэ бэлэмнээһин. – Дьокуускай: 1984.
- Колесникова Е.В. Развитие фонематического слуха у детей с 4-5 лет.- М: 1999.
- Оҕону чуолкайдык саҥарарга үөрэтии: методическое пособие/ М.К.Аммосов аатынан Саха гос. ун-та, Пед. ин-т; Хомуйан оҥордулар: Е.П.Басыгысова, М.С.Винокурова, Ф.Е. Романова. – Дьокуускай: изд-та ИРО МО РС(Я), 2006.-130 с.
- «Сопко санарыах» :О5ону сайыннарар карточкалар/Хаптагаева Т.Г., Большакова С.В., Гоголева П.Е., Матвеева Т.В., Попова П.П., Толстякова М.С., Халыева Х.Г.; [П.С.Догуев ойуулара]. – Дьокуускай: Бичик, 2017. – 64 с.
- «Чөмчүүк саас». Оҕо тэрилтэтин иитээччитигэр уонна төрөппүккэ аналллаах
научнай-методическай сурунаал. №1 (24) 2012с.
