10 кылаас
Сүрүн тема: С.Р.Кулачиков-Эллэй “Кытыйа” хоһоонун ис номоҕо.
Чопчу тема: Кытыйа – урукку уонна аныгы олох ситимэ.
Уруок предметнэй сыала: С.Р.Кулачиков-Эллэй талааннаах норуодунай суруйааччы, кини олоххо тус көрүүтүн, оччотооҕу кэм өйүн-санаатын, “итэҕэлин” оҕоҕо тиэрдии, үөрэнээччи кыраттан, тус бэйэ көрүүтүттэн, санаатыттан ситимнээн, айымньыны ырытыы “түгэх сыалыгар” тиийэригэр кинилиин үлэлэһии. Үөрэнээччи предметнэй сыала: бэриллибит сорудахтарынан, аахпыт айымньынан сирдэтэн, бэйэтин өйүнэн толкуйдаан, тобулан, Эллэй – дириҥ түгэхтээх, суолталаах айымньыны суруйбут поэт буолар диэн өйдөбүлү ылыныыта.
Уруок метапредметнай сыала:
-
- Билэр-көрөр үөрүйэҕи сайыннарыы: үөрэнээччи тус бэйэтин уонна учуутал көмөтүнэн наадалаах информацияны була үөрэниитэ, оҕо толкуйдуур, өйүгэр түмэн сааһылаан, сөпкө суруйа үөрэнэр дьоҕурун, кэтээн көрөр, анализтыыр, ырытар, тус бэйэ санаатын этэ, суруна үөрэнэр сатабылын сайыннарарга үлэлэһии;
- Бодоруһар үөрүйэҕи сайыннарыы: оҕо атын оҕону кытта эйэ-дэмнээхтик тэҥҥэ үлэлэһэр, ырытар, биир санааҕа кэлэр, хас да түгэнтэн биир сөптөөх диэбитин көмүскүү, санаатын сааһылаан, сайаҕастык этэр дьоҕурун сайыннарарга үлэлэһии;
- Бэйэни салайынар-дьаһанар үөрүйэҕи сайыннарыы: уруок туруоруллубут сыалын-соругун учууталы кытта тэҥҥэ былааннаан, оҕо тус бэйэтин үлэтин сыаналаан, ырыҥалаан көрөр, доҕотторо эппитин сөпкө өйдөөн уопсай түмүк, бэйэ өйдөбүлүн ылыныы;
- Тус санааны, сыһыаны сайыннарар үөрүйэҕи дириҥэтии: Оҕо тус бэйэтин олоҕун опытыгар олоҕуран, бэйэ санаатын түмүүтэ, сатаан сайаҕастык кэпсиирэ, оҕо эбии билиэн-көрүөн, ааҕыан баҕарар санаатын уһугуннарыы;
Уруок тиибэ: өйдөбүлү үөскэтэр уруок.
Уруок көрүҥэ: проблемалаан чинчийэр уруок.
Уруок хаамыыта:
- Сорук туруорунуу, сонурҕатыы:
Учуутал оҕолортон мас уонна аныгы таас кытыйалары тутан туран оҕолортон хайатын бэлэх быһыытынан биэрэрин сүбэлэттэрэр, оҕолорго кыра илиистэри түҥэтэн мас дуу саҥа дуу диэн суруйтарар. Учуутал айымньыны хоһоонноохтук ааҕар.
- Уруок тиэмэтин оҕолорунан быһаартарыы
Учуутал: Ким айымньытын аахтым, оҕолоор? Айымньыны учебниктан булабыт. Ханнык кэмҥэ суруллубутай? 30-с сыллар норуот олоҕор туох уратылаах этилэрий?
Үөрэнээччилэр: Эллэй “Кытыйа” хоһоонун ааҕабыт.
Экраҥҥа Эллэй хаартыската, аҕыйах цитата көстөр.
Учуутал: Оннук, сөпкө эттигит, бүгүн биһиги уруокпутугар саха литературатыгар Платон Ойуунускай кэнниттэн ааспыт үйэ 20-с сыллар иккис аҥардарыгар киирбит биир чаҕылхай, биллэр, көстөр представителлэрэ Эллэй уус-уран хоһуйуу, айыы өттүнэн чаҕылхай холобур буолар айымньытын – “Кытыйаны” ааҕыахпыт. Суруйааччы бу айымньыта 1930 сыллаахха суруллан баран, Эллэй 1932 с. таһаарбыт “Саҥа ырыалар” хомуурунньугар киирбитэ. 30-с сылларга репрессия долгуна, саҥа олоҕу, олох үтүө эрэ өттүн көрдөрөр, хоһуйар кэмҥэ бу “Кытыйа” хоһоон суруллан тахсыбыт…
III. Проблемнай ситуацияны, түгэни үөскэтии
Учуутал: Бу хоһоон туһунан биһиги тапталлаах норуодунай суруйааччыбыт Софрон Данилов туох диэн эппит эбитий?
Экраҥҥа Софрон Данилов хоһоон туһунан цитата көстөр. Биир эмэ оҕо цитатаны доргуччу ааҕар.
Үөрэнээччи: Киһини олус толкуйдатар, мунаахсытар айымньы эбит.
- Бэйэҕэ туһаайыллыбыт үөрэнэр соругу туруорунуу
Учуутал: Көрдүгүт дуо? Киһини олус толкуйдатар айымньы эбит дии? Ону биһиги кыайан быһаарабыт дуо, оҕолоор? Маны быһаарарга хайдах быһыылаахтык үлэлиигитий?
Үөрэнээччи: Бөлөҕүнэн/пааранан үэлиэх.
- Бөлөҕүнэн үлэ.
Сорудахтаах карточкалар, кылгас тылдьыттар түҥэтиллэллэр. Үөрэнээччилэр тахсан бэйэлэрин санааларын үллэстэллэр, көмүскүүллэр, суруммуттарын дуоскаҕа ыйаан хааллараллар, атын бөлөхтөр ыйытыыларыгар эппиэттииллэр.
Үөрэнээччи: Хоһоон строкаларын ахсаана барыта кээмэйдэммит – 9-8-9-8 сүһүөхтэрдээх кириэстии рифма 1-3, 2-4 строкаларга көстөр.Эллэй былыргы саха дьонун аһыйар, аһынар. Остуоруйаҕа аптаах сиэркилэнэн уруккуну-хойуккуну илэ көрөллөрүн кэриэтэ, Эллэй кытыйаны эргим-ургум тута олорон, араас хартыыналары өйүгэр тилиннэрэн көрөр. Бу кытыйаны туойуу буолбатах эбит, кытыйа саха дьонун урукку аас-туор олоҕун көрдөрөр , өссө төгүл өйдөтөн ааһар аналлаах символ уобарас эбит. Эргэ олох эстэр, туох барыта саҥанан солбуллар.
- Бэйэ өйдөбүлүн иккистээн төхтүрүйэн бэрэбиэркэлэнии
Учуутал айымньы суруллубут историятын туһунан кыра информация этэр:
Учуутал: Кинигэни дьүүллүөхтээхтэр, ырытыахтаахтар эбит, ол иһин буоллаҕа буолуо, поэт эрдэттэн хайыҥ охсунан, “Эдэр бассабыык” хаһыат эрэдээксийэтигэр сурук суруйан быһаарыы биэрбит эбит: “Мантан ураты эмиэ быһаарабын: “Төрөөбүт дойдубар” уонна “Кытыйа” диэннэр холбоһуктааһын ситэ сайда илик олоҕун көрдөрөр ырыалар буолаллар”.
Эллэй ити хоһуйбут кытыйатын төрөөбүт алааһыгар тахса сылдьан булан баран, онтон санаа бөҕөҕө түһэн, уус-уран формаҕа куппут.
Экраҥҥа Софрон Данилов иккис цитатата тыктарыллан көстөр.
Учуутал: Бу этиллибит араас санааны уонна Софрон Данилов санаатын түмэн хайдах биир этиинэн этэбитий?
Үөрэнээччи: Кытыйа – урукку уонна аныгы олох ситимэ.
(Аныгы сайдыылаах үйэҕэ промышленность күүскэ сайдан умнууга хаалбыт, туттуллууттан тахсыбыт төрүт иһиттэрбит иккистээн “тыыннаммыттара” киһини үөрдэр. Онтон саха ууһа уран тарбахтарынан чочуйан оҥорбут мас кытыйата төрүт культурабыт туоһута буолан аан дойду араас муннуктарыгар, музейдарыгар турар, кини хас биирдии оһуора-бичигэ дириҥ суолталааҕын биһиги ырытан, чинчийэн көрөр аналлаахпыт. Саха иһитэ-хомуоһа аныгы үйэҕэ саҥа тыыннанна. Эллэй баара буоллар, баҕар, үөрүөх этэ).
Учуутал (икки кытыйаны тутан туран): Норуот олорбут олоҕо, итэҕэйэн кэлбит итэҕэлэ умнуллубат, өссө сайдар, үүнэр, саҥа саҕахтарга тахсар аналлаах.
Арба даҕаны, оҕолоор, бэлэхпэр инньэ гынан тугу биэрэр буоллум?! Баьаалыста суруйбут илиистэргитин миэхэ ыытыаххыт дуо?
VII. Бэйэни сыаналаныы
Учуутал: Бүгүҥҥү кэпсэтииттэн тугу биллигит? Туох санааҕа кэллигит?
- Дьиэҕэ үлэ
Өссө бу айымньыга киһини долгутар, киһи уйулҕатын хамсатар ханнык түгэнин таарыйбатыбыт? Ону дьиэҕитигэр бэйэҕит чинчийэн, ырытан кэлээриҥ.
