Автор: Охлопкова Ирина Федоровна
учитель начальных классов «МР «Усть –Алданский улус» МБОУ «Тулунинская СО
им. П.В. Аммосова»»
Доклад: «Фольклор дойдутун устун айан»
МР «Усть –Алданский улус»
МБОУ «Тулунинская СОШ им.П,В,Аммосова»
Учитель начальных классов
Охлопкова Ирина Федоровна
Доклад: «Фольклор дойдутун устун айан»
Иьинээ5итэ
- Фольклор ис хоьооно. Саха фольклорун жанра
2.1 Олоцхо
2.2.Тойук
2.3.Чабыр5ах
2.4.Норуот ыпыалара
2.5.Оьуокай
- Фольклортан туохха уерэнэбитий?
3.1. «Кустук» белех
- Биьиги дьарыкпыт – биьиги ситиьиибит
4.1. Улэ тумугэ
4.2.Инники сорукпут
5.2.Тумук
- Туьаныллыбыт литература
Киириитэ
Хас биирдии норуот бэйэтин тереебут тылын, терут культуратын илдьэ сылдьан, үѳрэтэн, сайыннаран, сүтэрбэккэ келуенэттэн келуенэҕэ тиэрдэн иhиэхтээх. Бу ебугэлэрбититтэн хаалбыт киэн туттуубут, уратыбыт буолар.
Ийэ тылын кэрэхсиир, норуотун утуе үгэстэрин билэргэ талаьар о5о сайа5ас ейдеех-санаалаах буола улаатар.
Бу манна ордук суолтаны фольклор ылар. Хомо5ой тыл, утуе угэс, мындыр ѳй, сиэр-туом барыта норуот тылынан уус-уран айымньытыгар тумуллэр. Ебүгэлэрбит норуот тылынан уус-уран айымньытын келуенэттэн келуенэ5э дьарык гынан тириэрдэллэрэ. Онон терут итэ5элбитин, дьарыкпытын, сахалыы угэстэрбитин харахпыт харатын курдук харыстаан, айыл5абытыттан тэйбэккэ илдьэ сылдьыахтаахпыт.
Билинни кэмнэ саха норуотун тылынан уус-уран айымньыта сайдар суолга киирдэ. Онон биhиги келуенэ норуоппут уус-уран айымньытын сурун керуннэрин: ырыаларын, тойуктарын, олонхолорун уерэтэн, дьарыктанан сайдыах тустаахпыт.
Үлэ сыала:
- Саха фольклорун бар5а баай тыыныгар, умсугутар улуу кууЬугэр уерэнии, иитиллии.
- «Кустук» белех фольклорнай куруьуокка дьарыктанан о5олор теье сайдыбыттарын чинчийии.
Соруктара:
- Норуот кутун-сурун инэрэн ыллыыр-туойар, санарар-толорор дьо5урдарын сайыннарыы;
- Тереебут тылы, фольклору билэри ситиЬии уонна бэйэ норуотун ытыктыы, таптыы, кининэн киэн туттары ситиЬии.
- Фольклорга эбии билиини ыларга дьулуhуу.
- Норуот айымньытын геройдарын үтүө холобурдарын сиэр – майгы өттүнэн иитиллиигэ көдьүүстээхтик туһаныы.
Улэ саба5алааьына:
Хас биирдии норуот бэйэтин утуе угэстэрин келуенэттэн келуенэ5э тиэрдэн истэ5инэ, дьон биьирэбилигэр таьааран истэ5инэ, биhиги саха омук быhыытынан тылбыт-еспут симэлийиэ суо5а.
Куутуллэр тумук:
О5о айыл5аттан айдарыллыбыт, ебугэлэриттэн удьуордаабыт дьо5урун, талаанын таба тайанан сайыннаран саха киьитин сиэринэн киэн-холку дууьалаах, амарах сурэхтээх, хомо5ой тыллаах, чэгиэн доруобуйалаах, сахалыы куттаах- сурдээх, «мин сахабын» диэн киэн туттар дьоьун киьи иитиллэн тахсыы.
2.Фольклор ис хоьооно
Норуот тылынан айымньыта фольклор дэнэр. Кинини норуот ырыаһыттара, олоҥхоһуттара, остуоруйаһыттара айаллар. норуот 6aҕapap баҕата, үтүөҕэ, үчүгэйгэ дьулуһуута, бэйэтин күүһүн муҥура суох эрэнэрэ көстөр. Бу өбүгэлэртэн утумнаан кэлбит өй – санаа.
Саха былыр төһө да суруга – бичигэ суох буоллар, бэйэтин санаатын, баҕарар баҕатын уус – уран күүстээх тыл көмөтүнэн этэрэ. Ол курдук ырыаны – хоһоону, таабырыны – чабырҕаҕы, олоҥхону – остуоруйаны бэрт үгүһү айбыта. Үйэттэн – үйэҕэ мунньуммут бараммат баай тылын – фольклорун өйгө хатаан, уһун кэмҥэ умнубакка илдьэ сылдьан көлүөнэттэн – көлүөнэҕэ тириэрдибитэ.
Норуот өйүн – санаатын сүнньүнэн буолар фольклор көрүҥэ элбэх: олоҥхо, оһуохай, таабырын, чабырҕах, тойук, норуот ырыата уо.д.а. Бу үгүс араас көрүҥнэр биир сүрүннээхтэр – ол норуот итэҕэлэ, атыннык эттэххэ, тыыннаах буолар туһунан үөрэҕэ.
Саха фольклорун жанра
Ис хоһооннорунан, уус-уран уратыларынан көрөн фольклорнай айымньылары тус-туһунан жанрдарга араарыллар. Саамай бөдөҥ жанрынан саха норуотун героическай эпоһа олоҥхо буолар.
2.1.Олоцхо
Олоцхо – бухатыырдар дьицнээх геройдуу охсуьууларын туьунан улахан айымньы. Олонхо дьонно-норуокка утуе быьыы, сиэр-майгы уескуу, уунэ, бар5ара турарын сепке ейдуургэ, ону бастын угэс оносторго ынырар, уьуйар, уерэтэр.
Уерэнии: олоцхо геройдарын толорууга
Практическай улэ: олоцхо геройдарыттан быьа тардан толоруу. «Модун Эр Со5отох» олоцхоттон абааьы кыыьын, уолун толоруу. «Эрчимэн Бэргэн» олоцхоттон Чуцкунуур Чуура бухатыыр оруолун толоруу.
Чинчийии улэ: олоцхону тэцнээн керуу
Бу жанрдар биирдии уратыларын туһунан кинигэ хас салаатын аайы этиллэр.
2.2.Тойук
Тойук диэн норуот ырыатын туспа кѳрүнэ. Кини кээмэйинэн да, толоруллуутунан да ырыаттан ураты, олонхо5о маарынныыр. Саха тойуга бу уустук ырыа көрүҥэ буолар.
Уерэнии: Кылыьахпытын таьаарарга.
Практическай улэ: тойук «Куутэбин» быьа тардан толоруу
Чинчийии улэ: Тойук олоцхо5о (сурун геройдара) ылланарын.
2.3.Чабырҕах
Олоххо баар быһыыны – майгыны, итэҕэһи – быһаҕаһы, куһаҕан көлдьүн майгыны – сигилини, олох, үлэ күлүк өттүн уус – уран бэргэн тылынан хоһуйар. Хас биирдии чабырҕах бэйэтэ туспа кэпсиир, хоһуйар ис хоһоонноох, тиэмэлээх.
Уерэнии: Чабырҕах диэн тугун билистибит, иҥнигэһэ суох тылы таба туттан дьүөрэлии дьүһүйэргэ, өйү сытыылыырга үөрэннибит.
Практическай улэ: «Айыл5а до5отторо» чабыр5ахтан быьа тардан толоруу.
Чинчийии улэ: Чабырҕах тылынан лабырҕаччы түргэнник этиллэр биитэр ырыа аҥардаан толоруллар.
2.4.Норуот ырыалара
Саха норуотун ырыалара ураты суолталаахтар, биир уратыта диэн тугу көрбүтү-истибити, билибити тута хоһуйуу уонна толоруу буолар. Маннык ырыалар сурукка киирбэккэ киһиттэн киһиэхэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн күн бүгүнүгэр диэри тиийэн кэлбиттэр.
Билсиьии: Норуот ырыаларын араас көрүҥнэрин – дэгэрэҥ, кылыһах, дьиэрэтии.
Практическай улэ: «Харацабыт халбарыйда» норуот ырыатын жанрыттан быьа тардан толоруу.
Чинчийии улэ: норуот ырыалара сурукка киирбэккэ киһиттэн киһиэхэ, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн күн бүгүнүгэр диэри тиийэн кэлбиттэр.
2.5.Оһуокай
Саха тылынан уус-уран айымньытын биир саамай тэнийбит, баай, олоҕу кытта тэҥҥэ сайдар жанра оһуокай буолар. Манна искусство 3 көрүҥэ: үҥкүү, ырыа поэзия силбэһэр. Бастаан ыллаабакка атаҕы сөпкө хамсатан күнү батыһа хаамарга үөрэнэбит. Үөрэнэргэ бэйэ оройуонун оһуокайын хаамыытыттан саҕаланар. Онтон үҥкүү тылын үтүктэн үөрэнии.
Уерэнни: оһуокай хаамыытыгар, ырыатыгар.
Практическай улэ: быьа тардан толоруу «Бугун о5о ыьыа5а»
Чинчийии: Олоҥхоҕо кэпсэнэрин.
3.Фольклортан туохха уерэнэбитий?
- Тереебут тылбыт баайын, кэрэтин се5ебут, тылбытын байытабыт.
- Элбэ5и аа5абыт.
- Тургэнник, ыраастык сацарарга уерэнэбит.
- Айыл5а, тереебут дойду туьунан билиибит элбиир.
- Утуе киьи хайдах болхтаа5ын билэбит.
- Сцена5а тахсан туттан – хаптан толорууга уерэнэбит.
3.1.«Кустук» белех
Биьиги белехпут улэлээбитэ тердус сыла. Кустук ецунэн сиэттэрэн биьиги белехпутун сэттэ хайысха5а араардыбыт:
- чабыр5ах,
- норуот ырыата,
- олоцхо
- остуоруйа
- тойук
- таабырын
- оьуокай
«Мин сахам тыла уруйэ уутун курдук сэргэх, сир симэ5ин курдук сиэдэрэй» Амма Аччыгыйа.
Сурун сорукпут:
- Куруьуокка о5о дьо5урун, интэриэьин, айар кыа5ын сайыннарар;
- Сахалыы сиэрдээх буолууга иитиллэр;
- Талан ылбыт керун салгыы толорон сайдарыгар кыа5ы кууьурдэр;
- Биирдиилээн дьо5урдаах о5олор дьарыктаналлар;
- Ол сатабылы киэц араца5а иьитиннэрии
- Оскуола, нэьилиэк, улуус иьинэн ыытыллар тэрээьиннэргэ кехтеехтук кыттыы.
- Эбии дьарык кеметунэн сацарар саца сайдар;
Ол тумугэр уерэнээччи билиэхтээх:
- Фольклор туьунан сурун ейдебулу, жанр арааьын
- Уерэтиллэр айымньы текстэрин, сурун ис хоьоонун
- Саха терут угэстэрин, сиэрин-туомун
Бу дьарыктар дьуерэлээн улэлииллэрэ улахан оруолу ылар. Ол курдук норуот уус-уран айымнньытын диринэтэн уерэтэр уонна ону толорорго эрчиллэр.
4.Биьиги дьарыкпыт – биьиги ситиhиибит
«Кустук» белех ситиьиитэ, барыбытын уердэр. Ситиьиибит сурдээх элбэх. Улууска ыытыллар «Ебугэ тойугун ситимэ» күрэххэ фольклор 5 керуцэр ситиhиилээхтик кыттан биэс 1 миэстэни ылбыппыт. (олоцхо, норуот ырыата, тойук, чабыр5ах, оьуокай)
Биьиги саамай улахан ситиьиибит республикатаа5ы «Ебугэ быстыбат ситимэ» курэххэ Гран при ааты ылбыппыт. (беле5унэн чабыр5ах)
Республиканскай «Бриллиантовые нотки» курэх фестивалыгар кыттан бастакы лауреат буолбуппут. (олоцхо «Мецуруур Бе5е»)
Нэьилиэккэ — 7
Улуснайга — 25
Республиканскайга – 14
Международнайга — 2
(Фотолар, грамоталар, туоьу суруктар)
4.1.Үлэ түмүгэ
Кэрэ5э уһуйуу: куруһуокка дьарыктанан хомуһу тардар, чабырҕах этэр, тойук, оһуохай, норуот ырыатын толорор, олоҥхолуур ньымаларга үөрэннибит.
«Кустук» бөлө5у тэрийии. Биирдиилээн, бөлөҕүнэн үлэлии үөрэннибит.
Айар тэрээһиннэргэ кыттыы. Сыл устата кылааска, оскуолаҕа, улууска, республика5а, международнайга кытынныбыт.
4.2.Инники сорукпут
- Фольклору салгыы ессе дирицэтэн уерэтии;
- Оскуола, нэьилиэк, улуус иьинэн ыытыллар тэрээьиннэргэ кехтеехтук кыттыы
- Сахалыы сатаан сацарыыны баьылааьын ( уус-уран аа5ыы кеметунэн )
- Кылыьа5ы, тардыыны баьылааьын
- Сахалыы норуот ырыаларын толоруу
- Тойугу туойуу
- Чабыр5ах толоруу
Норуот айымньытын араастара барыта бэйэ-бэйэтин кытта ыкса ситимнээхтэр,
толорсон ситэрсэн биэрэллэр. Хас биирдии фольклор керунэр практическай дьарык ыытыллар.
5.Тумук
«Фольклор» куруьуокка дьарыктанан, саха норуотун тѳрут культуратын ѳйдуургэ үѳрэнэн, ис кыахтара арыллан, сахалыы сайаҕас тылы үѳрэттилэр. Норуоттарын уус-уран айымнньытын ытыктыыр, киэн туттар, салгыы сайыннарар киЬи буола уунэн тахсыахтара.
Бу куруьуокпутугар атын кылаас о5олорун кытта дьарыктанан, артыыстыырга, дьон иннигэр тахсартан кыбыстыбат буоларга уерэннилэр.
«Фольклор дойдутун устун айан» дьарыкпытын сѳпкѳ талбыппыт диэн үѳрэбит.
Саха о5ото буоларгынан киэн тутун, билиигин хацат, кэрэни кэрэхсээ, утуену уксэт.
Туьаныллар литература
- Моисеева Д.Е. Норуот тылынан уус-уран айымньыта о5ону иитиигэ оруола. – Народное образование Якутии. – 3/98.
- Петрова Т.И. Сахам тыла барахсан. — Дьокуускай: Бичик, 2006.
- Скрябина А.Д. Чабыр5а5ы уерэтии ньымалара. — Дьокуускай: «Ситим» УИФ, 1994.
- Саха таабырыннара, ЕС хоЬоонноро, чабыр5ахтара. – Якутск: Бичик, 2006.
- Филиппова Н.И, Чехордуна Е.П ,Флегонтова У.М «Олонхо: ебугэ уерэ5э уонна билинни кэм».Дьокуускай «Офсет» 2006-160с
- Федорова Г.Г «О5ону туойарга уерэтии» ( методическое пособие для руководителей
народных ансамблей и интересующимся якутским фольклором) .Дьокуускай
«Полиграфист» 1993-46с
- Филиппова Н.И «Олонхону оскуола5а уерэтии» (учууталларга аналлаах методическай
кеме пособие). Дьокуускай «Кинигэ издательствота» 1981-104с
- Чехордуна Е. П, Филиппова Н.И «Олонхо педагогиката : олоххо киллэрии суола-ииьэ,
ньымалара».Дьокуускай «Дани Алмас», 2007-112с
- Чаабы-чыыбы чабыр5ахтар. – Дьокуускай, 1992.
