Автор: Данилова Елизавета Петровна
учитель начальных классов
МБОУ «Сунтарская НОШ им. В.Г. Павлова», с.Сунтар, РС(Я)

Свидетельство о публикации в электронном СМИ: СТ № 12826

Рабочая программа внеурочной деятельности по литературному чтению на родном (якутском) языке «РАСКРЫВАЕМ СЕКРЕТЫ ТЕКСТА (ТИЭКИС КИСТЭЛЭҤИН АРЫЙЫЫ)»

МИНИСТЕРСТВО ПРОСВЕЩЕНИЯ РОССИЙСКОЙ ФЕДЕРАЦИИ

Министерство образования Республики Саха (Якутия)

Муниципальное учреждение Сунтарское «МОУО»

МБОУ «Сунтарская НОШ им. В.Г. Павлова»

РАССМОТРЕНАРуководитель МО________________ Номер протокола от «_.__..2026»	СОГЛАСОВАНАЗам.директора по ВР_________________ Номер приказа от «_.__..2026»	УТВЕРЖДЕНАДиректор_______________ Номер приказа от «_.__..2026»

РАБОЧАЯ ПРОГРАММА

внеурочной деятельности

по литературному чтению

на родном (якутском) языке

РАСКРЫВАЕМ СЕКРЕТЫ ТЕКСТА

(ТИЭКИС КИСТЭЛЭҤИН АРЫЙЫЫ)

(социальное, духовно-нравственное направление)

на 2026-2027 уч.год

для обучающихся 1 класса.

Составитель Данилова Е.П.

Сунтар, 2026 г.

БЫҺААРЫЫ

Арассыыйа уопсай үөрэхтээһин тэрилтэлэригэр уруок таһынааҕы дьарыктары тэрийии маннык нормативнай аакталарга (мантан салгыы докумуоннар) сөп түбэһиннэрэн ыытыллар:

федеральный государственный образовательный стандарт начального общего образования, утвержден приказом Министерства просвещения Российской Федерации от 31 мая 2021 г. № 286 (далее – ФГОС НОО);

федеральная образовательная программа начального общего образования, утверждена приказом Министерства просвещения Российской Федерации от 18 мая 2023 г. № 372 (далее – ФОП НОО);

постановление Главного государственного санитарного врача Российской Федерации от 28 сентября 2020 г. № 28 «Об утверждении санитарных правил СП 2.4. 3648-20 «Санитарно-эпидемиологические требования к организациям воспитания и обучения, отдыха и оздоровления детей и молодежи»»;

« Тиэкис кистэлэҥин арыйыы» куурус программата «Арассыыйа гражданинын личноһын духуобунай-сиэрдээх сайдыытын өйдөбүлүн» учуоттаан туран федеральнай судаарыстыбаннай уопсай үөрэхтээһин саҥа ирдэбиллэригэр сөп түбэһиннэрэн оҥоһулунна.

Бу бырагырааманан олоххо киирэр сүрүн дьаһаллар ааҕыы эйгэтин кэҥэтиигэ, олоххо киллэриигэ, хас биирдии оҕо тус дьоҕурун сайыннарыыга, ааҕааччылары иитиигэ көмөлөһөллөр. Бырагыраама үөрэнээччилэр универсальнай үөрэх дьарыктарын (когнитивнай, коммуникативнай, регулятивнай уонна тус бэйэ) уонна ааҕар дьоҕурдарын баһылыырга көмөлөһүө.

Бырагыраама ис хоһооно дьаныараах ааҕааччылары, бэйэлэрин дойдуларын литературатын туһунан билиилээх уонна атын дойду култууратын, литературатын ылынар бэлэмнээх ааҕааччылары сайыннарар кыаҕы үөскэтэр. Үөрэнээччилэр бэйэлэрэ ааҕыы төрүттэрин баһылыыллар. Кинигэни кытта алтыһыы көмөтүнэн өй-санаа, болҕомто уонна оҥорон көрүү (фантазия) сайдар.

Былааннаммыт бырагыраама түмүктэрэ

(Планируемые результаты освоения программы)

Тус (дичностные):

— ааҕыы тус бэйэ сайдыытыгар суолталааҕын өйдөөһүн;

— систиэмэлээх ааҕыыга наадыйыыны үөскэтии.

Предметнэй дьоҕурдар (предметные умения):

— ааҕыы араас көрүҥүн туһаныы (киирии, чинчийэр, талар, чинчийэр);

— интэриэһиргиир литературатын бэйэтэ талар дьоҕур;

— эбии информацияны өйдүүргэ уонна ыларга ыйынньык источниктарын туһаныы.

Мета-предмет дьоҕурдара

Регуляторнай дьоҕурдар (регулятивные умения):

— үөрэнэр дьарык алгоритмын туһанан кинигэни кытта үлэлиир кыахтанар;

— саҥа айымньыны кытта бэйэтэ үлэлиир кыахтанар;

— пааранан уонна бөлөҕүнэн үлэлиир, бырайыактыыр дьарыктарга уонна уус-уран оонньууларга кыттар;

— уопсай үлэҕэ бэйэтин оруолун быһаарар уонна түмүгүн сыаналыыр кыахтанар.

Когнитивнай үөрэх дьоҕурдара (познавательные учебные умения):

— кинигэ аппараатыттан информацияны туhанан, кинигэ ис хоhоонун ааҕыах иннинэ сабаҕалыыр;

— кинигэни тиэмэтинэн, жанрынан, ааптарынан талар;

— кинигэ эйгэтигэр сирдэтинэр (каталогунан үлэлээһин, аһаҕас бибилэтиэкэ хомуурунньугун туһаныы);

— аахпыт кинигэлэрин кылгастык суруйар;

— тылдьыты, справочниктары (каталог), энциклопедиялары туһанар.

Коммуникативнай үөрэх дьоҕурдара (коммуникативные учебные умения):

— аахпыт кинигэтин туһунан кэпсэтиигэ кыттар, санаатын этэр, бэйэтин көрүүтүн мөккүһэр, туруорсар;

— геройдар быһыыларын-майгыларын сиэр-майгы өттүттэн сыаналыыр уонна бэйэ этическэй позициятын оҥостор;

— кинигэ оҥоһуутугар, тутулугар санаатын этэр;

— ааҕыы уонна кэпсээн күрэхтэһиилэригэр кыттар;

— оскуолаҕа уонна бибилэтиэкэҕэ кэпсэтии, туттуу быраабылаларын тутуһуу.

Куурус күүтүллэр түмүктэрэ

Үөрэнээччи үөрэнэр кыахтаныаҕа:

— бибилэтиэкэ хомуурунньугуттан кинигэни була;

— баҕалаах кинигэни тиэмэтинэн, жанрынан, ааптарынан тала;

— биир ааптар бэчээттэнэн тахсыбыт араас сыллаах кинигэлэрин дизайннарынан көрөн тэҥнии;

— аахпыт кинигэтин уонна кини дьоруойдарын туһунан санаатын оҥорон этэр;

— кинигэҕэ сыанабыл биэрэн, тиэмэтин, жанрын быһааран, бэриллибит тиэмэҕэ олоҕуран кинигэни талар;

— кинигэ хомуурунньугун биир айымньыны кытта тэҥниир;

— кинигэни истэр, ааҕар, аахпыттарын өйдүүр;

— кинигэ ааҕар тэрилин туттар;

— уопсастыбаннай миэстэҕэ (бибилэтиэкэҕэ) тутта-хапта сылдьыы быраабылаларын баһылыыр;

— дьиэтээҕи бибилэтиэкэҕэ оҕо кинигэтин тиэмэтинэн тэрийэр.

Предметнэй уонна саҥа (тыл) соруктара

• Сахалыы өйдөөн ааҕар үөрүйэҕи сайыннарыы. Бастакы кылаас оҕолоро ааҕыы дьоҕурун өссө да сайыннараллар, онон дьарыктары оҕолор тыллары эрэ «саҥара» буолбакка, суолтатын өйдүүллэрин курдук туттуллар: герой кимий, туох буолбута, дьайыы ханна, хаһан буолара.

• Ааҕар дьоҕуру уонна ис хоһоонноох ааҕыыны сайыннарыы. Манна тиэкис туһунан ыйытыыларга хоруйдуур, сүрүн санаалары бэлиэтиир, уруһуйу быһа тардыыга сыһыарар уонна былаан эбэтэр ойуу көмөтүнэн кэпсээни хаттаан кэпсиир кыах киирэр. Кылааска интерактивнай панелга ыйар схемалар, карточкалар уонна слайдтар үчүгэйдик үлэлииллэр.

• Сахалыы бэйэ тылынан сөпкө иҥнигэһэ суох саҥарар тылы байытыы. Хас биирдии уруок кылгас тылдьытынан дьарыгы ирдиир: билбэт тыллары этии ис хоһоонуттан, ойуунан, туттуу-хаптыы хайдаҕыттан, көстөр тэттак балаһыанньа (мини-ситуации) көмөтүнэн быһаарыы. Бу мөлтөх тыллаах оҕолорго олус наадалаах.

• Кинигэни уонна тиэкиһи ​​кытта үлэлиир дьоҕуру сайыннарыы. Оҕо кинигэ аатын, ааптарын, уруһуйдарын буларга, кыра кинигэ тутулун өйдүүргэ, иһинээҕитин (баар буоллаҕына) көрөргө үөрэниэхтээх, кэпсээн “саҕаланыыта”, “ортото” уонна “түмүгэ” диэн тугун өйдүөхтээх.

---

Сайдыы уонна метапредмет сыаллара

• Тылынан саҥаны уонна ситимнээх саҥана сайыннарыы. Хатылаан кэпсээн, ойууга олоҕуран истибити, аахпыты хатылаан санаан кэпсээһин, ыйытыыларга хоруйдааһын, ис хоһоонугар олоҕуран кэпсэтии — бу барыта оҕо төрөөбүт тылынан санааны сөпкө этэр дьоҕурун үөскэтэр.

• Болҕомтону, өйү-санааны уонна логическай толкуйу сайыннарыы. “Этии, тиэкис бэрээдэгин көннөр” сорудах, “ойуулааһынынан туох, эбэтэр ким туһунан этиллибитин булуу” уонна “урут/ол кэнниттэн туох буолбутай” курдук сорудахтар түмүк сыһыаннаһыыларын өйдөбүлүн сайыннараллар.

• Оонньуу уонна айар дьоҕур көмөтүнэн ааҕыыга көҕүлээһини тутуһуу, тэрээһин. Бастакы кылаас үөрэнээччилэригэр эмоциональнай дьарык улахан суолталаах: сценка, оруоллаах оонньуу, кыра-кинигэ айыы, персонажтары саҥардыы уонна кылгас кэмнээх-быыстапкалар. Бу барыта саамай сүрүнэ — оҕолор болҕомтолорун тардарга көмөлөһөр.

Иитии уонна этнокултуурунай сыаллар

• Төрөөбүт тылга, кинигэҕэ тапталы, ытыктабылы иитии. Саха фольклорун (таабырыннар, өс хоһоонноро, олоҥхо, чабырҕах, о.д.а.) уонна араас айымньыны билиһиннэриинэн, оҕо төрөөбүт тылын атын туох эрэ туора тыл, предмет курдук санаабакка сыаналыы үөрэнэр.

• Оҕону саха норуотун култууратыгар сыһыарыы. Остуоруйа, үһүйээн, өс хоһооно үгэс буолбут суолталарын уонна быһыы-майгы үгэстэрин тиэрдэр: кырдьаҕастары ытыктыыр, кыра саастаахтарга кыһаллар, айылҕаҕа харыстабыллаахтык сыһыаннаһар, ханнык баҕарар үлэни сыаналыыр. Бу сиэр-майгы иитиитин төрүөтэ буолар.

• Этнокултуурунай сөп личность быһыытынан түбэсиһиини уонна бэйэҕэ сөп сыһыаннаах буолуу өйдөбүлүн үөскэтии. Оҕо “бэйэ” кэпсээннэрин, геройдарын (персонаж), майгыларын, быһыыларын (образтарын) билинэр уонна бэйэтин өйдөбүлүн күүһүрдэр: «Бу биһиги туспутунан, бу биһиги култуурабыт».

Практическай уонна тэрээһиннээх сыаллар (үлэ көрүҥүттэн тутулуктаах)

• Бары оҕолорго, ол иһигэр үөрэҕэр кыаммат даҕаны оҕолорго, ситиһиилээх эйгэни тэрийии. Итини кыттыы араас көрүҥүнэн ситиһиэххэ сөп: дорҕоонноохтук ааҕыы ирдэммэт: эн «художник» (иллюстрацияны уруһуйдаа), «режиссер» (тэрээһин карточкаларын оҥор), эбэтэр «көмөлөһөөччү» (слайдка баар туһааннаах быһа тардыылары көрдөр) буолуон сөп.

• Уруок таһынааҕы дьарыктары уруоктары уонна дьиэҕэ туттуллар тэриллэри кытта холбуур. Холобур, төрөппүттэргэ анаан оҥоһуллар сорудахтар (тылы уларытан суруйуу, дьиэ кэргэн кэпсээнин кэпсиирэ, мини-быыстапкаҕа дьиэҕэ туттуллар тэриллэри аҕалыы) уруок дьайыытын күүһүрдэллэр уонна тылы «тыыннаах» оҥороллор.

• Бырайыак дьаһалларын сөптөөх формакка олоххо киллэрии. Оҕолор айар кыра кинигэлэрэ бэртээхэй бородууксуйа: чуолкай түмүгү, көстөр сайдыыны уонна киэн туттар төрүөтү биэрэр. Ону таһынан, былааннаабыккыт курдук, күҥҥэ аҕыйах даҕаны мүнүүтэ анаан оҥоруохха сөп.

• Технологиялары (интерактивнай) дьарыктанар тэрил быһыытынан туһаныы. Тохтобул кэмигэр, дьарык, эбэтэр ханнык баҕарар уруок саҕаланыытыгар аҕыйах мүнүүтэлээх интерактивнай дьарыктар тиэмэни билиһиннэрэргэ, тыл саппааһын сайыннарарга, эбэтэр уруһуйдары, аудиофрагмены көрдөрөргө көмөлөһүөхтэрин сөп.

Бу сыаллар дьарыкка хайдах көстөллөрүй?

• Фольклортан «таабырыннары истии» эрэ буолбакка, оҕону уус уран (образнай) тылы өйдүүрүгэр үөрэтии уонна бэйэлэригэр боростуой таабырыны айа үөрэнии сыала-соруга туруоруллар.

• Остуоруйаны кытта үлэлииргэ сыал-сорук геройу уонна дьайыыны бэлиэтиир, онон оҕо «Мин бу персонаһы сөбүлүүбүн, тоҕо диэтэххэ кини…» — диэн этиэн сөп — ол аата тиэкиһи тус ситимниир.

• Айар соруктарга (бүтүүтүн толкуйдааһын, бэйэ кэпсээн айыыта) сыал туруоруута толкуйдаан, оҥорон көрүү (воображение) уонна көмөтө суох бэйэ тылынан сахалыы этии, баҕар 1-2 да этии буоллун.

• Бүтэһик бырааһынньык уонна оҕо кинигэлэрин быыстапката ситиһиилэри көрдөрүү уонна ааҕыы суолтатын бөҕөргөтөр ньыма буолар: хас биирдии оҕо бэйэтин үлэтэ атыттарга суолталааҕын уонна интэриэһинэйин көрөр.

Операционнай сыаллар

• Ааҕар үөрүйэх: Ый аайы оҕо маннык сатабыллаах буолуохтаах: тиэкис туһунан 3 боростуой ыйытыыга хоруйдуур, персонаһы уонна кинилэр дьайыыларын ааттыыр, хаартыскаҕа олоҕуран 3-4 этиини хатылыыр.

• Сахалыы бэйэтин тылын кэҥэтэн этиинэн ситимнэри сөпкө туттар.

• Бородууксуйа: ыам ыйыгар диэри хас биирдии оҕо 2-3 ураты тиэкистээх/остуоруйата салгыылаах уонна уруһуйдаах оҕо кинигэтин (8-12 сирэй) айан оҥорор.

• Мөлтөх ааҕааччылары тардыы: «худуоһунньук», «карточкалары оҥорор режиссер», «учуутал көмөлөһөөччүтэ» уонна «ааҕар-суоттуур» оруоллар.

Бу сыаллар дьарыкка хайдах көстөллөрүй?

• Фольклорнай бөлөххө «таабырыннары истии» оҕону ойуулаан айан көрөн тылы өйдүүрүгэр үөрэтии уонна бэйэтэ боростуой таабырыны айа сатааһыннарыгар сыал-сорук туруоруллар.

• Остуоруйаны кытта үлэлииргэ сыал-сорук геройу уонна дьайыыны бэлиэтиир, онон оҕо «Мин бу (персонаһы) геройу сөбүлүүбүн, тоҕо диэтэххэ кини…» — диэн этиэн сөп — ол аата тиэкиһи тус ситимниир.

• Айар сорудахтар (түмүгү ситэрэн толкуйдааһын, бэйэ кэпсээнин айыы) сыаллара айар дьоҕуру, (воображения фантазия) айан өйтөн оҥорууну сайаннарыы уонна бэйэ тылынан сахалыы сөпкө саҥаран тиэрдии, 1-2 этии даҕаны буолуон сөп.

• Бүтэһик бырааһынньык уонна оҕо кинигэлэрин быыстапката ситиһиилэри көрдөрүү уонна ааҕыы суолтатын бөҕөргөтөр ньыманан буолар: хас биирдии оҕо бэйэтин үлэтэ атыттарга суолталааҕын уонна интэриэһинэйин көрөрө.

Проегы олоххо киллэриигэ сорох улахан суолталаах сүбэлэр

• Оҕо сааһын учуоттааһын. Бастакы кылааска оҕо биир кэлим дьарыктан түргэнник сылайар. Хас 5-7 мүнүүтэ аайы дьарыктары уларыы.

• Практическай дьарыктарга болҕомтону ууруу. Истиҥ, ырытыҥ эрэ – оҕолору көхтөөх дьарыктарга угуйуҥ: (драматизация — оонньоон көрдөрүү), уруһуй, аахпытынан оҥоһуктары оҥоруу.

• Дьиэ кэргэни кытыннарыы. Төрөппүттэри мини-испэктээктэри бэлэмнииргэ, эбэтэр тылы уруһуйдуурга, информацияны буларга көмөлөһүҥ диэн көрдөһүҥ.

• Дьиҥ олоҕу кытта сибээс. Аахпыт кинигэлэртэн оҕо дьиҥнээх олоҕор ханнык түгэннэр буолбуттарын, буолуон сөбүн ырытыы – бу ааҕыы өйдөбүлүн үрдэтэр.

• Араас форматы туттуу. Үгэс буолбут дьарыктары таһынан, уус-уран викториналары, остуоруйаларга олоҕурбут квестары уонна тылынан сурунааллары киллэриҥ.

Түмүктэри хайдах сыаналыахха сөбүй

Сыл бүтүөр диэри оҕолор:

• кылгас тиэкистэри өйдөөн дорҕоонноохтук ааҕыылара;

• тиэкистэн билбэт тылларын булан быһаараллар (ис хоһоонугар олоҕуран эбэтэр тылдьыты туһанан);

• аахпытын туһунан ыйытыыларга хоруйдуур, сүрүн тыллары эбэтэр хартыыналары туһанан тиэкиһи хаттаан кэпсиир.

«Ааҕыы дневнигин» туттуохха сөп: ханнык кэпсээннэри аахпыккын, ханнык сорудахтары сөбүлээбиккин, туох ыйытыылааххын суруй.

Тугу туттуохххха сөбүй

• Урукку сылларга тахсыбыт “Букубаары” М. Е. Охлопкова и Д. К. Сивцева (Суорун Омоллоон). Бу саҕалыыр төрүт. Грамотаҕа үөрэтии “Букубаартан” саҕаланар: оҕо манна буукубалары, сүһүөхтэри, саҥа тыллары уонна тыл ситимнэрин билсэрин салгыыр.

• “Литература ааҕыыта” Л. В. Захарова и У. М. Флегонтова. Бу бастакы кылаас учебнига. Манна оҕо сааһыгар сөп түбэһиннэриллибит тиэкистэр киирбиттэр: кэпсээннэр, хоһооннор, саха остуоруйаларыттан быһа тардыылар (х-р, “Куоҕас суор икки”, “Чыычаах уонна кутэр”), ону тэҥэ саха суруйааччыларын айымньылара. Биир хомуурунньукка араас айымньы көрүҥэ баара табыгастаах — итинниккэ оҕо сылайбат уонна тыл арааһын көрөр-билэр.

• “Төрөөбүт тыл»: 1 кылааска үөрэнэр кинигэ, ааптар С. С. Семёнова. Бастакы кылааска эмиэ аналлаах учебник. Ааҕарга үөрэниини кытта тэҥҥэ, тыл үөрүйэхтэрин тематическай блоктар көмөлөрүнэн бөҕөргөтөргө көмөлөһөр.

• “Сыккыс” 1 кылааска Букубаар кэнниттэн ааҕар кинигэ, ааптардар У.Ф.Кондакова, К.Е.Леонтьева. Эбии дьарыкка табыгастаах, туһалаах урукку учебник (2001).

Саха остуоруйаларын ойуулаах кинигэлэрэ. Холобур:

«Саһыллаах эһэ»;

«Күтэр чыычаах икки»;

«Куобах туһунан остуоруйа» о.д.а.

Маннык таһаарыыларга тиэкис кылгас уонна элбэх уруһуйдаах — бу оҕо болҕомтотун тардар. Сороҕор үс тылынан (якутскай, нуучча, английскай) таһаарыылар бааллар, тыллары тэҥнииргэ туһалаах буолуохтарын сөп.

Үөрэх кинигэлэрин сэргэ үлэлииргэ сорох сүбэлэр (төрөппүттэргэ)

• Атын кээмэй (формат). Азбука кинигэтин кэнниттэн, кыра кинигэ ааҕыытыгар көһүҥ, ойуулаах кинигэлэри туһанан, дьиэ кэргэнинэн туһалаах сынньалаҥы тэрийиҥ.

• Аахпыккын ырыт. Оҕоҕут ойууларылары эрэ көрөн олорор да буоллаҕына, боростуой ыйытыылары биэриҥ: «Бу кимий?» «Салгыы туох буолла?» Бу өйдөөһүнү сайыннарар.

• Эбии төрүт матырыйааллары (источиктары, ресурсалары) туһан. Бу кинигэлэртэн үгүстэрэ (ордук ааҕааччылар уонна азбука кинигэлэрэ) электроннай көрүҥүнэн буолуохтарын сөп, холобур, [сайт]. Бу ырытыыга эбэтэр кумааҕы копията сүппүт түгэнигэр табыгастаах.

Блоктарынан былаан

• Бөлөх 1. Норуот айымньыта уонна остуоруйа

• • «Олоҥхоҕо киирии тыл». Прослушивание отрывков из якутского эпоса. Персонажтары ырытыы уонна сүрүн түгэннэри бэлиэтээһин.

• • «Кыыллар тустарынан саха остуоруйалара». «Таал-таал Эмээхсин», «Кэҕэ» о.д.а. остуоруйалары ааҕыы. Ыйытыыларга олоҕуран кэпсээһин, түгэни оонньоон көрдөрүү.

• • «Таабырыннар уонна чабырҕахтар.» Норуот таабырыннарын таайыы уонна чабырҕахтары этэргэ үөрэнии. «Доҕотторго таабырыннар» диэн дьиэҕэ оҥоһуллар кинигэ оҥоруохха сөп.

• Бөлөх 2. Кылгас хоһооннор

• • «Саха суруйааччыларын хоһоонноро». Хоһооннору истии (холобур, А. Кулаковскай, Н. Якутскай). Кылгас строкалары өйгө тутан тэтимнээхтик ааҕа үөрэнии.

• • «Өс хоһоонноро.» Остуоруйаҕа эбэтэр олоххо баар түгэннэргэ сөп түбэһэр өс хоһооннорун суолтатын ырытыы, талыы.

• • «Литературнай оонньуулар». «Таабырыны таай», «Өс хоһоонун хомуй» — саҥаны уонна тыл саппааһын сайыннарыы.

• Блок 3. Айар үлэ

• • «Тылынан уруһуй.» Остуоруйаны, кэпсээни ааҕан баран, олору уруһуйдаан, онно анаан кылгас этии суруйалларыгар көҕүлээһин.

• • «Кылгас оонньуу көрдөрүү.» Аахпыт айымньыларыттан биир кэрдииһи оонньуурга бэлэмнэнии (учуутал эбэтэр төрөппүт көмөтүнэн).

• • «Майгыннатан кэпсээн.» Оҕоҕут доҕордоһуу туһунан кэпсээни аахпыт буоллаҕына, бэйэтин кэпсээнин эмиэ майгынныыр суолталаах оҥороругар көҕүлээҥ.

• Блок 4. Бибилэтиэкэ дьарыктара

• • «Оскуола библиотекатыгар экскурсия.»Сахалыы тылынан араас айар ньымалары (жанрдары) билии-көрүү, истии: остуоруйалары, кэпсээни, үөрэххэ сыһыаннаах тиэкистэри. Оҕолору кинигэҕэ (хаҕар, ис хоһоонугар, уруһуйдарыгар) болҕомтолоох буоларга үөрэтэбит.

Сыллааҕы тематическай былаан (32 чаас)

1. Киирии уруок «Кинигэ — мин доҕорум» («Книга — мой друг»). Кинигэнэн туттуу быраабылалара, оскуола бибилэтиэкэтигэр мини-экскурсия. Үөрэтии: «Кинигэ хаҕын (таһын), аатын, уруһуйун булуҥ». Интерактивнай панель: «кинигэ/кинигэ буолбатах», «кинигэни кытта тугу оҥоруохха сөбүн/сыыһатын» араарыы.

Нэдиэлэ бородууксуйата: «Сөбүлүүр хаартыскам» (1 лиис).

2. Кыра фольклорнай жанрдар: таабырыннар («Таабырын»). 3-4 таабырыны истэбит, «Бу тугуй?» диэн ыйытыыны быһаара үөрэнэбит. Айар дьоҕур: билэр предмет туһунан боростуой таабырыны толкуйдаан таһаарыы. Панельга оҕолор 3 варианнаах слайд баарын көрөн, «ханнык сөбүй?» диэн талаллар. “Сахалыы таайбараҥ” Дь. Бичик.2017

3. Дикцияҕа анаан («Чабырҕах»). 2 боростуой тыл хамсааһына, хорунан уонна пааранан ааҕыллар. Слайд: «таммах таммалыыр», «тыал үрэр» анимациялара – тыл тэтимигэр. Гермогенова М.А.- Сэҥээрэ.“Чобуо чабырҕах” Дь.Бичик. 2013

4. Өс хоһоонноро: суолтатын өйдүү үөрэнии. 1 өс хоһооно + 2 түгэн (холобур, «Үлэ үлэһити таптыыр»). Оҕолор сөптөөх/сыыһа хартыынаны талаллар. Төрөппүттэргэ дьиэтээҕи сорудах: оҕоҕутун кытта 1 тыл хамсааһынын видеоҕа устуҥ. “Өс хоһоонноро” Дь. Бичик. 2012

5. Сахалыы остуоруйалар: геройдары кытта билсиһии. «Куоҕас суор икки» («Лусь и ворона»). Персонаж үлэтэ: «Ким үтүө санаалаах/сыыһа быһыы», ойуулар. Слайд: «Остуоруйа хаамыытын сааһылаа» (3-4

хартыына). Сахалыы остуоруйа. «Куоҕас суор икки».

6. Тирэх хаартыыналары туһанан кэпсээни аа5арга бэлэмнэнии.Оҕолор уочаратынан ааҕаллар, 1 этиини эбии киллэрэллэр. бытааннык ааҕааччылар уруһуйдууллар, кэпсииргэ үөрэнэллэр. Екатерина Сидорова. Лоскуй кэпсээннэр. Дь.Бичик

7. Сөбүлүүр түгэҥҥин уруһуйдаа. Техника: боростуой контур + өҥнөөх точкалар. Слайд «түгэннэр (быһа тардыылар) ойууларын» хомуй. И.Мигалкин. “Балык ууну тоҕо булбутай» Дь. Бичик. 2002

8. Кыра оруоллары оонньоон көрдөрүү. Кылааһы 3 бөлөххө араарабыт: «сэһэнньит», «персонажтар» уонна «айылҕа тыастара». Хас биирдии устуруока 1-2 тылтан турар буолуохтаах. Уопсайа: 3 мүнүүтэлээх толоруу. Семенова У.А. “Саха остуоруйалара”. Ытыс саҕа остуоруйалар. Дь.:Бичик, 2019

9. Саха суруйааччылара: М. Д. Ефимов, «Оскуолаҕа». «Ханна буоларый?», «Сүрүн герой кимий?», «Кини тугу гынар?» Слайд: карта «дьиэ — суол — оскуола.»

10. Лексика (тыл) үлэтэ уонна кылгас кэпсэтии. 5 саҥа тыл + 2 ыйытыы: «Тоҕо…?», «Туох буолуой…?» Иккиэн дьарыктаныҥ: «ыйыт уонна эппиэттээ». “Таал Таал эмээхмин”. Оҕолорго остуоруйа. Я.1990

11. «Мин оскуолаҕа күнүм» диэн хартыыналаах кэпсээн. Слайдка сүрүн тыллар. Хас биирдии үөрэнээччи 1-2 этиини этэр. Мөлтөх үөрэнээччилэр 3-тэн бэлэм варианы талаллар. П. Дмитриев. «Ойуур оскуолата» Саха сиринээҕи кинигэ издат.Якутскай,1982

12. Сивцев Д. К. — Суорун Омоллоон. Күөрэгэй уйата. Оҕолор кинигэ таһын (хаҕын), өҥүн, аатын, ааптар аатын өйдөө көрө-билэ үөрэнэллэр.

13. Тиэмэ: «Мин дьиэ кэргэним». Кыра тиэкис ааҕыы, ырытыы: «Дьиэ кэргэҥҥэр кимнээх баалларый?» «Хайдах көмөлөсүһэбит.» Слайд: стикердартан эбэтэр уруһуйдартан оҥоһуллубут дьиэ кэргэн маһа (сыһыарыы).

14. Кэпсээним: «Биһиги бииргэлэһэбит…» Оҕолор хаартыска эбэтэр уруһуй аҕалаллар. Онно сахалыы биир этии суруллубут: «Мин көмөм…» («Я помогаю…»).

15. Тиэмэ: «Айылҕа». Кэпсээни истии, «тыынар/тыыммат» диэни бэлиэтээһин. Слайд «Ордук ойууну бул» диэн оонньуу. П.Тобуруокап. “Чыычаахтар күнү көрсөллөр” кинигэтиттэн. Я., 1970

16. Тимофеев Михаил Елисеевич. Хартыыналар. Кыыллар тустарынан хоһооннору истии, уруһуй.

“Ытыс саҕа кэпсээннэр» Дь.

17. Айымньы көрүҥүн ырытыы. «Айымньыны таай» викторина: таабырын, өс хоһооно, остуоруйа. Слайд: аудиофрагменнаах карточкалар.

18. Остуоруйа салҕыытын ситэрии. «Чыычаах уонна кутэр». Түмүк 3 арааһыттан оҕолор талан куоластыыллар. «Салгыы туох буолбута буолуой?» 2-3 этиини суруйуу (учуутал этэр) оҕолор слайдка (дуоскаҕа) аһаҕас миэстэҕэ суруйаллар суруйаллар. Суорун Омоллоон. Остуоруйалар. Я, 1983

19. Ушницкай оҕолорго хоһооннорун истии, ырытыы, уруһуй. Тиэкискэ үлэ. Ушницкай-Сэки Василий Васильевич. Оторой-моторой оҕолор: хоһооннор

20. Тема:«Доҕотторум». Диалог пааранан «Доҕордоһуох». Тиэкиһи ааҕыы, дьайыылары ырытыы: «үчүгэй/мөкү». Слайдка бэлэм этиилэр. Оруоллар: «ыйытааччы» — оҕолор талаллар «хайдах оонньуо этигитий?» Бөлөҕүнэн кэпсээн «Доҕоттору кытта биир күн».

21. Квест оонньуу. П.Тобуруокап “Буукубалар мунньахтара”. “Буукубалар түмсэллэригэр көмөлөһүҥ: “Буукубалар мунньахтара” остуоруйаҕа тирэҕириэххэ сөп.

22. «Биһиги түмүк тэрбит» Бөлөҕүнэн кэпсээн кыра быыстапка. Учуутал оҕолор этиилэрин суруйар, кылгас кэпсээн айаллар. Айар сорудах: «Доҕор/дьиэ кэргэн туһунан таабырын толкуйдаа». Үс бастыҥы талан дуоскаҕа суруйан биэрии.

23. Суруйааччы остуоруйата. Тиэкиһи истии, ойуулары кэпсии үөрэнии, бэрээдэгин бэрэбиэркэлээһин. Сосин Константин Ильич. Биэлсэр Нарыйа остуоруйалара

24. Уус-уран оонньуулар: «Ким эппитэй?» Билэр остуоруйаларыттан этиилэр — оҕолор геройу таайаллар. Слайд: портреттар + аудио.

25. Оруолунан оонньуу (кылгас тиэкистэр). 3-4 киһилээх бөлөххө арахсан, оруолларынан «кэпсээччи», «дьоруой», «ааптар» оруолларын толороллор. К.Чуковскай “Суундьукку” (А.Г.Кудрин – Абаҕыыныыскай көҥүл тылбааһа). Дь.:Бичик, 2007

26. Остуол оонньуулара.

27. Айар сорудах: «Доҕор/дьиэ кэргэн туһунан таабырын толкуйдаа». Үс бастыҥы талан дуоскаҕа суруйан биэрии. Квест оонньуу «Аптаах чороону көрдүүбүт” «Саха остуоруйаларынан айан». Викторина. “Бэйбэрикээн эмээхсин”.

28. Ааҕыы күрэҕэ. 1 кылгас быһа тардыы (3-5 строка: Ирдэбилэ — дорҕоонноохтук, чуолкайдык, интонациялаахтык.

29. Бырайыак. Бырайыак. Кинигэ айабыт. Айан оҥорбут кинигэлэрин көрдөрүү. Бөлөҕүнэн (3-4 оҕо) айан оҥорбут кини гэлэрин презентацията. Оҕолор кыл гастык: «Бу мин кинигэм. Бу манна…» Презентация.

30. Толкуй: Аахпыттан, истибиттэн «Тугу биллим.» Карточкалар: «Мин сатыыбын…», «Миэхэ ыарахан этэ…», «Эбии баҕарабын…» Дуоскаҕа: тыл былыттара — оҕолор эппиэттэринэн.

31. Бибилэтиэкэҕэ квест: оонньуу кинигэлэри бул. Сайыҥҥы ааҕар кинигэлэри билсии.

32. Түмүк уруок: уус-уран бырааһынньык. Кыра оҥоһуу кинигэлэрин быыстапката, сөбүлээбит быһа тардыыларын ааҕыы, «Эдэр ааҕааччы» сертификаттары туттарыы. Төрөппүттэр ыҥырыллаллар (кыаллар буоллаҕына).

Календарнай былаан.

№	Тиэмэ	Дьарык ис хоһооно	Уруок таһынааҕы дьарык көрүҥнэрэ	Буолар күнэ
				былаан	Туолуута
1	1. Киирии уруок «Кинигэ — мин доҕорум»	Кинигэнэн туттуу быраабылалара, оскуола бибилэтиэкэтигэр мини-экскурсия. Үөрэтии: «Кинигэ хаҕын (таһын), аатын, уруһуйун булуҥ». Интерактивнай панель: «кинигэ/кинигэ буолбатах», «кинигэни кытта тугу оҥоруохха сөбүн /сыыһатын» араарыы. Нэдиэлэ бородууксуйата: «Сөбүлүүр хаартыскам» (1 лиис).	Кинигэ көрдөһүүлэрэ, быраабыла. Оонньуу. Быыстапкаҕа инигэлэри көрүү-билии. Экскурсия библиотекаҕа.
2	Кыра фольклорнай жанрдар	«Таабырын».3-4 таабырыны истэбит, «Бу тугуй?» диэн ыйытыыны быһаара үөрэнэбит. Оҕолор 3 варианнаах слайд баарын көрөн, «ханнык сөбүй?» диэн талаллар. Айар дьоҕур: билэр предмет туһунан боростуой таабырыны толкуйдаан таһаарыы.	Истии, кинигэлэри көрүү, ыйытыыларга эппиэт. Айар дьоҕур.“Сахалыы таайбараҥ” Дь. Бичик.2017
3	Ыраастык этэн саҥарыыга (дикция) анаан «Чабырҕах».	2 боростуой тыл хамсааһына, хорунан уонна пааранан ааҕыллар. Слайд: «таммах таммалыыр», «тыал үрэр» анимациялара – тыл тэтимигэр.	Тылы эрчийии. Истии, кинигэлэри көрүү. Гермогенова М.А. Сэҥээрэ.“Чобуо чабырҕах” Дь.Бичик. 2013
4	Өс хоһоонноро: суолтатын өйдүү үөрэнии.	1 өс хоһооно + 2 түгэн (холобур, «Үлэ үлэһити таптыыр»). Оҕолор сөптөөх/сыыһа хартыынаны талаллар. Төрөппүттэргэ дьиэтээҕи сорудах: оҕоҕутун кытта 1 тыл хамсааһынын видеоҕа устуҥ.	Оонньуу. Айар үлэ. «Өс хоһоонун айабыт».“Өс хоһоонноро” Дь. Бичик. 2012
5	Сахалыы остуоруйалар.	Геройдары кытта билсиһии. Слайд: «Остуоруйа хаамыытын сааһылаа» (3-4 хартыына). Персонаж үлэтэ: «Ким үтүө санаалааҕый/сыыһа быһыыны оҥордо», ойуулар.	Оонньуу. Бөлөхтөүнэн чинчийэр үлэ. Сахалыы остуоруйа.«Куоҕас суор икки».
6	Тирэх хаартыы налары туһанан кэпсээни аа5арга бэлэмнэнии.	Оҕолор уочаратынан ааҕаллар, 1-дии этиини эбии киллэрэллэр. 1 этиини эбии киллэрэллэр, бытааннык ааҕааччылар уруһуйдууллар, кэпсииргэ үөрэнэллэр	Истии. Тылы сайыннарыы. Уруһуй — сөбүлээбит түгэҥҥин уруһуйдаа. Екатерина Сидорова. Лоскуй кэпсээннэр. Дь.Бичик
7	И.В.Мигалкин. Оҕолорго кинигэтиттэн.	Техника: боростуой контур + өҥнөөх точкалар. Слайд «түгэннэр (быһа тардыылар) ойууларын сааһылаа».	Истии. Айар үлэ — бөлөхтөрүнэн түгэннэри оонньоон көрдөрүү. “Балык ууну тоҕо булбутай» Дь. Бичик. 2002
8	Кыра оруоллары оонньоон көрдөрүү.	Кылааһы 3 бөлөххө араарабыт: «сэһэнньит», «персонажтар» уонна «айылҕа тыастара». Хас биирдии устуруока 1-2 тылтан турар буолуохтаах. Уопсайа: 3 мүнүүтэлээх толоруу.	Бөлөхтөрүнэн оҕолор оруоллары бэлэмнииллэр.Семенова У.А. “Саха остуоруйалара”. Ытыс саҕа остуоруйалар. Дь.:Бичик, 2019
9	Саха суруйааччылара	«Ханна буоларый?», «Сүрүн герой кимий?», «Кини тугу гынар?» Слайдка: карта «дьиэ — суол — оскуола.»	Истии уонна ырытыы. М. Д. Ефимов, «Оскуолаҕа». Ефимов Моисей Дмитриевич. Дьоһун киһи
10	Тылдьыт (лекси ка) үлэтэ уонна кэпсэтии (диалог).	Диалог 5 саҥа тыл + 2 ыйытыы: «Тоҕо…?», «Туох буолуой…?» Иккиэ буолан дьарыктаныы: «ыйыт уонна эппиэттээ».	Кэпсэтэ үөрэнии. Оонньуу.“Таал Таал эмээхмин”. Оҕолорго остуоруйа. .Якутскай, . 1990
11	«Мин оскуолаҕа күнүм». Хартыыналаах кэпсээн.	Хартыыналаах кэпсээн. Слайдка сүрүн тыллар. Хас биирдии үөрэнээччи 1-2 этиини этэр. Кыайбатах түгэннэригэр 3-тэн бэлэм варианы талаллар.	Хартыынан бэйэ кэпсээнин оҥоруу. Саха сиринээҕи кинигэ П.Дмитриев. «Ойуур оскуолата» издат.Якутскай,1982
12	Сивцев Д. К. — Суорун Омоллоон. Күөрэгэй уйата	Оҕолор кинигэ таһын (хаҕын), өҥүн, аатын, ааптар аатын өйдөөн көрө-билэ үөрэнэллэр.	Оҕо кинигэлэрин быыстапкатын көрүү
13	«Мин дьиэ кэргэним» тиэкистэрин ааҕыы ырытыы	Ытыс саҕа тиэкис ааҕыы, ырытыы: «Дьиэ кэргэҥҥэр кимнээх баалларый?» «Хайдах көмөлөсүһэбит.» Слайд: стикер дартан эбэтэр уруһуйдартан оҥоһуллу бут дьиэ кэргэн маһа (сыһыарыы).	Тиэкиһи истэн айар улэ. Доҕор/дьиэ кэргэн туһунан таабырын толкуйдааһын.
14	Оҕолор хаартыскаларынан кэпсээннэрэ «Мин көмөм».	Оҕолор хаартыска эбэтэр уруһуй аҕалаллар. Онно сахалыы биир этии суруллубут: «Мин көмөм…» Оҕолор хаартысканан кэпсээннэрэ: Биһиги бииргэлэһэбит…	Айар үлэ.Истии. Чуолкайдаан ыйытыы биэрэ үөрэнии.
15	Айылҕа. Истии, бэлиэтээһиннэри оҥоруу.	Кэпсээни истии, «тыынар/тыыммат» диэни бэлиэтээһин. Слайд «Ордук ойууну бул» диэн оонньуу. Айылҕа уларыйыытын кэтээн көрүү.	Болҕомтолоохтук истии. Оонньуу. П.Тобуруокап. “Чыычаахтар күнү көрсөллөр” кинигэтиттэн. Я., 1970
16	Тимофеев Михаил Елисеевич. Хартыыналар	Кыыллар тустарынан хоһооннору истии, уруһуй + 1 строка тиэкис. Ытыс саҕа кинигэ оҥоруута бэйэ уруһуйда рынан.	“Ытыс саҕа кэпсээннэр» кинигэттэн истии.
17	Айымньы көрү ҥүн ырытыы.	«Айымньыны таай» викторина: таабырын, өс хоһооно, остуоруйа. Слайд: аудиофрагменнаах карточкалар.	Викторина айымньы көрүҥнэринэн. Суорун Омоллоон. Остуоруйалар. Якутскай, 1983
18	Остуоруйаны ситэрии. «Салгыы туох буолбута буолуой?»	«Салгыы туох буолбута буолуой?» 2-3 этиини суруйуу (учуутал этэр) оҕолор слайдка (дуоска ҕа) аһаҕас миэстэҕэ суруйаллар. Түмүк 3 арааһыттан талаллар.	Истии, ситэрии. Айар үлэ.«Чыычаах уонна кутэр».
19	Ушницкай оҕолорго хоһооннорун истии, ырытыы	Болҕомтолоох истии. Уруһуй. Тиэкискэ үлэ. Тылы сайыннарыы.	Ушницкай-Сэки Василий Васильевич. Оторой-моторой оҕолор: хоһооннор
20	«Доҕотторум». Диалог пааранан «Доҕордоһуох».	Тиэкиһи ааҕыы, дьайыылары ырытыы: «үчүгэй/мөкү». Слайдка бэлэм этиилэр. Оруоллар: «ыйытааччы» — оҕолор талаллар «хайдах оонньуо этигитий?» Учуутал оҕолор этиилэрин суруйар, кылгас кэпсээн айаллар.	Истии, ырыта үөрэнии. Оонньоон көрдөрүү. «Доҕоттору кытта биир күн».
21	Квест оонньуу	“Буукубалар түмсэллэригэр көмөлөһүҥ: “Буукубалар мунньахтара” остуоруйаҕа тирэҕириэххэ сөп.	Квест оонньуу П.Тобуруокап “Буукубалар мунньахтара”
22	Бөлөҕүнэн кэпсээн «Биһиги түмүктэрбит»	Бөлөҕүнэн кэпсээн кыра быыстапка. Учуутал оҕолор этиилэрин суруйар, кылгас кэпсээн айаллар. Үс бастыҥы талан дуоскаҕа суруйан биэрии.	Айар сорудах: «Доҕор/дьиэ кэргэн туһунан таабырын толкуйдаа».
23	Суруйааччы остуоруйата.	Тиэкиһи истии, ойуулары кэпсии үөрэнии, бэрээдэгин бэрэбиэркэлээһин.	Сосин Константин Ильич. Биэлсэр Нарыйа остуоруйалара
24	Остуоруйаларынан оонньуулар	«Ким эппитэй?» Билэр остуоруйаларыт тан этиилэр — оҕолор геройу таайаллар. Слайд: портреттар + аудио.	Остуоруйаларынан оонньуулар
25	Оруолунан оонньуу (кылгас тиэкистэр).	3-4 киһилээх бөлөххө арахсан, оруолларынан «кэпсээччи», «дьоруой», «ааптар» оруолларын толороллор.	Оруолунан оонньуу. К.Чуковскай “Суундьукку” (А.Г.Кудрин – Абаҕыы ныыскай көҥүл тылбаа һа). Дь.:Бичик, 2007
26	Остуол оонньуулара	Болҕомтону, ааҕар дьоҕуру сайыннарар оонньуу.	Бэйбэрикээн эмээхсин. Сып-сап. О.д.а.
27	Квест оонньуу «Аптаах чороону көрдүүбүт”	«Саха остуоруйаларынан айан». Викторина.	Саха остуоруйата “Бэйбэрикээн эмээхсин”.
28	Ааҕыы күрэҕэ.	1 кылгас быһа тардыы (3-5 строка: Ирдэбилэ — дорҕоонноохтук, чуолкай дык, интонациялаахтык.	Ааҕааччылар күрэхтэрэ
29	Бырайыак. Кинигэ айабыт.	Бөлөҕүнэн (3-4 оҕо) айан үлэлииллэр. Оҕолор кылгастык: «Бу мин кинигэм. Бу манна…»	Оҕолор кинигэлэрин көмүскээн кэпсииллэр (презентация)
30	Толкуй: Аахпыттан, истибиттэн угу биллим.	Карточкалар: «Мин сатыыбын…», «Миэхэ ыарахан этэ…», «Эбии баҕара бын…» Дуоскаҕа: тыл былыттара — оҕолор эппиэттэринэн.	Эбии дьарыкка билиилэрин түмүгэ
31	Бибилэтиэкэҕэ квест: оонньуу кинигэлэри бул.	Квест оонньуу. Сайыҥҥы ааҕар кинигэлэри билсии.	Бибилэтиэкэҕэ дьарык.
32	Түмүк уруок	Уус-уран бырааһынньык. Кыра оҥоһуу кинигэлэрин быыстапката, сөбүлээбит быһа тардыыларын ааҕыы. «Эдэр ааҕааччы» сертификаттары туттарыы.	Оҥоһуу кинигэлэр быыс тапкалара. Төрөппүттэр ыҥырыллаллар.

Үөрэх методическай өйөбүлэ

Учууталга:

1. Сборник программ внеурочной деятельности: 1– 4 классы / под ред. Н.Ф. Виноградовой. — М.: Вентана-Граф, 2011. — 168 с.

1. Оморокова М.И. Совершенствование чтения младших школьников. Методическое пособие для учителя. – М.: АРКТИ, 1999

1. Кубасова О. В. Как помочь ребёнку стать читателем. – Тула: Родничок; М.: АСТ, Астрель, 2005.

1. “Ааҕарга тирэх”. Кыра саастаах оҕолорго, төрөппүттэргэ, учууталларга. (СӨ уонна Үөрэх министерствотын бигэргитиллибит). Дь. Бичик, 2003.

Оҕолорго литература (учууталга баар кинигэнэн бэйэ билэринэн солбуйуохха сөп туттарга)

1. Гермогенова М.А.- Сэҥээрэ. Чобуо чабырҕах. Дь.Бичик. 2013

2. И.Эртюков. Кыыллар. Саха сиринээҕи кинигэ издат. Якутскай,1990

3. И.Е.Саввинова. Аһаҕас дорҕооннорго ыалдьыттааһын. Дь.Бичик. 2010

4. Клавдия Васильева. Оотой-Тоотой. Дь. Бичик. 2007

5. Кырачааннарга. Эрбэкэ-сэрбэкэ. Хоһооннор. Дь. Бичик. 2005

6. Мэник Мэнигийээн. Оҕолорго остуоруйа. Саха сиринээҕи кинигэ издат.Якутскай, . 1979

7. П.Дмитриев. Ойуур оскуолата. Саха сиринээҕи кинигэ издат.Якутскай,1982

8. К.Чуковскай. Суундьукку (А.Г.Кудрин – Абаҕыыныыскай көҥүл тылбааһа). Дь.:Бичик, 2007

9.Сахалыы таайбараҥ. Дь. Бичик.2017

10. Сахалыы-нууччалыы тылдьыт 1-4 кыл. Бичик. 2020

11. Семенова У.А.Таабырыннар. Өс хоһоонноро. Саха сиринээҕи кинигэ издат.Якутскай, 1991

12. Семенова У.А. Саха остуоруйалара. Ытыс саҕа остуоруйалар. Дь.:Бичик, 2019

13. Суорун Омоллоон. Остуоруйалар. Саха сиринээҕи кинигэ издат.Якутскай, 1983

14. С.Маршак. Бииртэн уоҥҥа диэри (көрдөөх ахсааннар). Саха сиринээҕи кинигэ издат.Якутскай, 1984

15. Таайбараҥнар. Ааҕабын, толкуйдуубун. Протопопова Е.Д. таҥыыта. Дь. Бичик. 2013

16. Таал Таал эмээхмин. Оҕолорго остуоруйа. Саха сиринээҕи кинигэ издат.Якутскай, . 1990

17. Т. Сметанин, Я. Стручков. Мэхээлэчээн булчут кэпсээннэрэ. Дь. Саха сирин издат.1986.

18. Өс хоһоонноро. Дь. Бичик. 2012

19. Я. Стручков. Мэхээлэчээн булчут туундараҕа сырыылара. Саха сиринээҕи кинигэ издат.Я., 1990

20 “Чуораанчык” сурунаал таһаарыылары.

21. Галина Иванова-Айтыына. Ытыс саҕа кэпсээннэр.

22. И.В.Мигалкин. Балык ууну то5о булбутай. Дь. Бичик. 2002

23. Екатерина Сидорова. Лоскуй кэпсээннэр. Дь.Бичик

Остуол оонньуулара

1. Бэйбэрикээн эмээхсин.

1. Дьэрэкээн тырыыҥка.

1. Сахалыы дублик (болҕомтону сайыннарар оонньуу).

1. Сып-сап (болҕомтону, ааҕар дьоҕуру сайыннарар оонньуу).

1. Тыл оонньуута. Синонимнары төһө билэҕин.

1. Тылы таай (билиини тургутуу).

1. Олоҥхо дойдута.

Куйаар ситимэ. НВК ханаал сыһыарыылара:

1. Сахалыы ойуулуктар tooku.ru сайт.

1. “Тооку” оҕолору сайыннарар ханаал.

1. “Чохоон” оҕолору сайыннарар ханаал.